अरनाथ, योद्धा-राजांमधील तिसरे

जैन परंपरा आपल्या चोवीस तीर्थंकरांच्या वंशावळीच्या मध्यभागी एक उल्लेखनीय, न पुनरावृत्त होणारा समूह स्मरणात ठेवते, कल्पसूत्र अध्याय 1 मध्ये अभिलिखित: सलग तीन — सोळावे, शांतिनाथ; सतरावे, कुंथुनाथ; आणि अठरावे, अरनाथ। प्रत्येकने केवळ आध्यात्मिक तीर्थ-निर्माता म्हणूनच नव्हे तर चक्रवर्ती, ज्ञात जगातील प्रत्येक कोपरा जिंकणारे सार्वभौम सम्राट म्हणूनही राज्य केले। वंशावळीचा इतर कोणताही विस्तार हा नमुना पुन्हा दाखवत नाही. इक्ष्वाकु वंशाचे राजा सुदर्शन व राणी देवी यांच्या घरी हस्तिनापुरात जन्मलेले अरनाथ हे पूर्ण करतात. जैन कालक्रम त्यांचे जन्म अत्यंत दूरस्थ युगात ठेवते, सामान्यतः समजल्या जाणाऱ्या लिखित मानव इतिहासापेक्षा बहु आधी, या युगातील प्रत्येक तीर्थंकरास परंपरेने दिलेल्या विशाल कालमानांशी सुसंगत. प्रत्येक गर्भधारणेप्रमाणेच, त्यांच्या आईने पहिल्यांदा चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली जी जैन शास्त्रे सर्वोच्च आध्यात्मिक पातळीचा आत्मा गर्भात प्रवेश केल्याचे चिन्ह मानतात.

अरनाथांचे या युगातील आठवे चक्रवर्ती म्हणून राज्य त्यांच्या दोन्ही पूर्वसुरींसारखेच स्मरणात आहे: सामान्य राजाच्या कल्पनेपलीकडील सेनांव कोषागारांवर संपूर्ण आदेश, इतके संपूर्ण सार्वभौमत्व की जिंकण्यासारखे काहीच शेष नव्हते. हे तीनजण हस्तिनापुरात जन्मलेले वीर राजा त्याच नगरास आपले जन्मस्थान मानतात, एकाच राजधानीसाठी पवित्र इतिहासचा असामान्य संकेंद्रण, आणि तीनही समयाने काळात त्या सिंहासनांपासून दूर गेले जिन्होंने त्यांना पूर्वीच एक राज्य जे काहीही देऊ शकत त्याचे सर्वकाही दिले होते. कोणतेही सैन्य, कोणताही प्रतिद्वंद्वी राज्य, व कोणताही अविजित भूप्रदेश अरनाथांच्या राज्यावर आव्हान देण्यासाठी शेष नव्हता; त्यांच्या विजयाची यही पूर्णता परंपरा हे पुरावे म्हणून दाखवते की विजय एकटी कधीही उद्देश असू शकत नव्हती.

शांतिनाथ व कुंथुनाथांप्रमाणेच त्यांचे पूर्वी, यही तो क्षण होता जेव्हा अरनाथांनी निघून जाण्याचे निवडले, साम्राज्याने त्यांना निराश केल्यामुळे नव्हे, तर त्यांच्याप्रमाणेच, त्यांना हे समजले की भूभागावरील कोणताही विजय अजूनही वाट पाहत असलेल्या खोल कार्याला स्पर्श करू शकत नाही: स्वतःच्या आत्म्याला बांधणाऱ्या कर्मांवर विजय. त्यांनी सिंहासन व साम्राज्य दोन्ही त्यागून तपस्व्याचे व्रत स्वीकारले, दीर्घ उपवास, मौन व अखंड ध्यान सहन केले. या निर्णयाला वह भार होता जो इतर तीर्थंकरांच्या त्यागांचे समान प्रकारे साझेदारी केले नव्हते. अरनाथ आराम जीवन पुढे सोडत नव्हते तर एक मनुष्य धारण करू शकणारी एकमात्र सर्वांत संपूर्ण सांसारिक सार्वभौमत्व सोडत होते. त्यांचा यामधून दूर जाणे परंपराच्या सर्वांत स्पष्ट प्रदर्शनांपैकी एक आहे की संपूर्ण विजयही आत्म्याचे वास्तविक कार्य अधूरे सोडून जाते.

जैन गुरुओं ने राजांसाठी व धनवानांना संबोधित करताना विशेषतः शांतिनाथ, कुंथुनाथ व अरनाथ या त्रयीकडे दृष्टी घालत आले आहेत, कारण सामान्य संन्यासीचा त्याग सदैव असे म्हणून खारिज केला जाऊ शकतो की त्याच्याकडे त्यागण्यासारखे कमच होते, जेव्हा चक्रवर्तीचा त्याग असे होऊ शकत नाही.

या अथक अनुशासनाद्वारे त्यांनी आत्म्याला झाकणारी कर्मे भस्म केली व केवलज्ञान प्राप्त केले, सर्वज्ञ ज्ञान जे कोणत्याही अडथळ्याविना सर्व गोष्टी पाहते. जैन ग्रंथे या अवस्थेचा वर्णन नव्या ज्ञानाचे संचय असे नव्हे तर सर्व अडथळ्यांचे हटवले जाणे असे करतात जिन्होंने आत्म्याला ते पाहण्यापासून रोखले होते जे तत्त्वतः आधीच ज्ञेय होते, एक संपादनापेक्षा अधिक शुद्धिकरण. केवलज्ञान जैन दर्शनात प्रत्येक आत्म्यामध्ये जन्मजात मानले जाते, अनुपस्थित नव्हे तर झाकलेले, जेणेकरून अरनाथांच्या उपवास व ध्यानाचे वर्षे त्या ज्ञानाचे अनावरण असे समजले जातात जे एक अर्थाने सदैव त्यांचेच होते. एक तीर्थंकर म्हणून, अरनाथांनी त्यांचे उर्वरित वर्ष सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान व सम्यक् आचरणाच्या त्रिविध मार्गाचा उपदेश देण्यात घालवले, मुनींना, साध्वींना व गृहस्थांच्या समुदायाला आपली शिकवण पुढे नेणारे गणधर एकत्र केले.

त्यांची शिकवण त्या श्रोत्यांना संबोधित होती ज्यांनी त्यांना, त्यांच्या त्यागापूर्वी, सर्वांत शक्तिशाली जिवंत शासक म्हणून ओळखले होते. याने सांसारिक आसक्ती सोडण्याच्या त्यांच्या आह्वानाला विश्वसनीयता दिली जी असे शक्ती कधीही धारण न केलेल्या कोणत्याही शिक्षकाने तसाच प्रकारे कधीही नेऊ शकत नव्हती. व्यापारी, सैनिक व लहान राजा जे आजीवन संन्यासीकडून तेच सल्ला सुनून खारिज केले असते, त्याऐवजी त्या व्यक्तीसाठी ऐकत होते ज्याने आधीच वह सर्वकाही धारण केले होते व जानूनबूज त्याग केले होते जे ते स्वतः अजूनही पाहण्याची आशा करत होते.

त्यांचे स्मरण जैन प्रतिमाशास्त्रात मत्स्य चिन्हाने, किंवा श्वेतांबर परंपरेत नंद्यावर्त आकृतीने व स्वर्ण रंगाने केले जाते, आणि या युगातील बहुतांश तीर्थंकरांप्रमाणेच, सम्मेद शिखराच्या पवित्र शिखरांवर अंतिम मुक्ति प्राप्त केली असे मानले जाते, वीर राजांच्या या असाधारण त्रयीतील तिसरे व शेवटचे जिन्होंने संपूर्ण जग खाली ठेवून त्याहूनही महान काहीतरी शोधले.

आज सम्मेद शिखरला भेट देणारे तीर्थयात्री त्याच पर्वतावर चालत असतात जिथे शांतिनाथ, कुंथुनाथ व अरनाथ यांनी प्रत्येकने, वेळाने वेळा, त्या सार्वभौमत्वाचे शेवटचे अंश नीचे केले ज्याला कोणतेही सैन्य कधीही त्यांच्याकडून घेऊ शकत नव्हती. प्रत्येकने त्याचे स्वतः समर्पण करणे निवडले, आपल्या शक्तीच्या शिखरावर, वृद्धावस्था किंवा पराजयाच्या दुर्बलतेत नव्हे. परंपरा ज्या बीस तीर्थंकरांना त्याच एकाच पर्वतावर मुक्ति प्राप्त करण्यास धरते, त्या तीनही पूर्व चक्रवर्त्यांची एकत्र उपस्थिति सम्मेद शिखराला जैन तीर्थयात्रेमध्ये विशेष महत्व देते. हे एक असे स्थान आहे जिथे सांसारिक शक्ति व आध्यात्मिक मुक्ति बार-बार, शासकांद्वारे ज्यांच्याकडे आपल्या सिंहासनांवर राहण्यापासून काहीही प्राप्त करण्यास शेष नव्हते, एकाच दिशेने मिलित व सोडवली गेली असे स्मरले जाते.