सल्लेखना

सल्लेखना ही जैन परंपरेतील एक साधना आहे; जगातील सर्वात प्राचीन धर्मांपैकी एक असलेला जैन धर्म अहिंसा आणि आध्यात्मिक शुद्धतेवर आधारलेला आहे. हा शब्द संस्कृतमधून आला असून त्याचा अर्थ योग्य रीतीने कृश करणे किंवा क्षीण करणे असा होतो. तिचा तात्त्विक आधार तत्त्वार्थ सूत्रातील सातव्या अध्यायाच्या बाविसाव्या सूत्रात नोंदवलेला आहे; तेथे या व्रताला मारणांतिकी सल्लेखना असे नाव दिले आहे, म्हणजे मृत्यू जवळ येताना केला जाणारा उपवास. आचार्य समंतभद्रांनी रचलेल्या रत्नकरंड श्रावकाचाराच्या सहाव्या अध्यायात तिची सविस्तर पद्धत मांडलेली आहे: घन आहाराचा टप्प्याटप्प्याने त्याग, दूध आणि ताकाकडे वळणे, त्यानंतर गरम किंवा मसालेदार पाणी, आणि शेवटी पंच नमस्कार मंत्र मनात ठेवून पूर्ण उपवास. हा क्रम जितक्या क्रमशः आणि जाणीवपूर्वक मन सांसारिक आसक्तीपासून मागे फिरते, तितक्याच क्रमशः आणि जाणीवपूर्वक शरीराचे अन्नावरील अवलंबित्व मागे घेतो.

सल्लेखना ही जीवनाच्या अगदी शेवटी केली जाणारी, अन्न आणि शेवटी पाण्याचे सेवन स्वेच्छेने, हळूहळू आणि जाणीवपूर्वक कमी करण्याची प्रक्रिया आहे. ही अचानक केलेली कृती नाही किंवा निराशेतून उचललेले पाऊल नाही; ही आठवडे किंवा महिनेही चालू शकणारी संथ, नियोजित आणि खोलवर आध्यात्मिक प्रक्रिया आहे. तिचा उद्देश वेदना देणे किंवा जीवनातून पळ काढणे हा नाही; सर्व आसक्ती आणि इच्छांपासून, विशेषतः अन्न आणि भौतिक शरीराच्या इच्छेपासून आत्म्याला शुद्ध करून त्याच्या अंतिम प्रवासासाठी तयार करणे हा आहे. भूक हीदेखील आत्म्याने शेवटी सोडून द्यायची आणखी एक आसक्ती म्हणून पाहिली जाते.

सल्लेखनेचा तात्त्विक आधार आत्म्याच्या शाश्वत स्वरूपावर आणि जन्म, मृत्यू व पुनर्जन्माच्या चक्र असलेल्या संसारावरील जैन धर्माच्या मूलभूत श्रद्धेत आहे. प्रत्येक कृती, विचार आणि शब्द कार्मिक कण निर्माण करतात, जे आत्म्याला चिकटून त्याला दुःखाच्या या चक्रात बांधून ठेवतात, असे जैन शिकवण मानते. अंतिम ध्येय मोक्ष आहे, म्हणजे सर्व कर्मांचा पूर्ण त्याग करून मिळणारी मुक्ती. आयुष्यभराचे नैतिक जीवन, ध्यान आणि अहिंसा हा प्रमुख मार्ग आहे; तरीही जीवनाच्या अंतिम क्षणांना अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. भीती, राग किंवा आसक्तीने भरलेल्या मनाने कोणी मरण पावले, तर नकारात्मक कर्म निर्माण होते आणि त्यामुळे कमी अनुकूल पुनर्जन्म लाभतो. सल्लेखनेकडे आध्यात्मिक शिस्तीची परम कृती म्हणून पाहिले जाते; आपले अंतिम विचार शांती, वैराग्य आणि आत्म्याच्या शुद्ध स्वभावाने भरलेले राहतील याची खात्री करण्याचा हा मार्ग आहे, ज्यामुळे चांगला पुनर्जन्म किंवा स्वतः मोक्षही सुरक्षित होतो. मृत्यूच्या क्षणी मनाच्या अवस्थेला तिच्या संक्षिप्त कालावधीच्या तुलनेत असमानपणे मोठे वजन असते, असे जैन शिकवण मानते.

सल्लेखना कोणीही कधीही सहजपणे किंवा कोणत्याही वेळी स्वीकारत नाही; परंपरेनुसार ती विशिष्ट परिस्थितींसाठीच राखून ठेवलेली आहे. मुख्य अट अशी आहे की व्यक्तीला आधीपासूनच आसन्न मृत्यूला सामोरे जावे लागत असले पाहिजे, मग ते असाध्य आजारामुळे असो, अतिशय वृद्धापकाळामुळे असो, किंवा जीवन टिकवणे अशक्य करणाऱ्या नैसर्गिक आपत्तीमुळे असो. व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या स्थिर आणि निर्णयाविषयी पूर्ण जाणीवपूर्वक असली पाहिजे; ती कधीही नैराश्य, निराशा किंवा तात्पुरत्या अपयशाच्या प्रतिक्रियेत स्वीकारली जात नाही. निर्णय स्वच्छ मनाने घेतला जातो, बहुधा एखाद्या आध्यात्मिक गुरूचा सल्ला घेतल्यानंतर, आणि कुटुंबीयांच्या माहितीने व संमतीने; या प्रक्रियेदरम्यान त्यांनी दाखवलेला संयमही त्या सामायिक आध्यात्मिक शिस्तीचा भाग मानला जातो, जी हे व्रत तेथील प्रत्येकाकडून मागते.

प्रक्रिया स्वतः अत्यंत सुव्यवस्थित असते; अन्नाची हळूहळू कपात, मग द्रवपदार्थांची कपात, यातून ती पुढे जाते, आणि या सर्व काळात व्यक्ती प्रार्थना, ध्यान आणि पवित्र ग्रंथांच्या पठणात मग्न असते; विशेषतः रत्नकरंड श्रावकाचाराच्या स्वतःच्या सूचनांमध्ये थेट नमूद केलेल्या पंच नमस्कार मंत्राच्या पठणात. या संपूर्ण काळात व्यक्तीने पूर्ण समभाव राखणे अपेक्षित आहे, त्रास किंवा पश्चात्ताप यांचे कोणतेही चिन्ह न दाखवता; तिने आपले अंतिम दिवस सर्व जीवांप्रती खोल शांती आणि क्षमेच्या भावनेत घालवावेत, आपल्याकडून झालेल्या कोणत्याही हानीबद्दल क्षमा मागावी आणि आपल्याला दुखावणाऱ्यांनाही तशीच क्षमा द्यावी.

समजून घ्यायचा सर्वात महत्त्वाचा फरक हा आहे की जैन लोक सल्लेखनेला आत्महत्या मानत नाहीत. जैन चिंतनात आत्महत्या ही स्वतःविरुद्धची हिंसा आहे, जी भीती, राग किंवा निराशेसारख्या नकारात्मक भावनांमुळे प्रेरित होते; ही हिंसक, अचानक आणि आवेशाने घडणारी कृती असून ती अपार नकारात्मक कर्म निर्माण करते. याउलट, सल्लेखना ही परम अहिंसेची कृती आहे; केवळ आध्यात्मिक शुद्धीसाठी केलेला शरीराचा शांत, हेतुपूर्वक आणि निर्मोही त्याग. येथे हेतूच मुख्य भेद ठरतो: आत्महत्या म्हणजे जीवनातून पळ काढणे, तर सल्लेखना म्हणजे येणाऱ्या अधिक चांगल्या जीवनाची तयारी; सर्व इच्छांवर विजय मिळवलेल्या, अगदी जगण्याच्या सर्वात मूलभूत इच्छेवरही विजय मिळवलेल्या आध्यात्मिक साधकाची ही अंतिम, वीरोचित कृती मानली जाते. तिला पराभव न मानता शरीरावर आत्म्याच्या विजयाचा उत्सव मानले जाते; केवळ स्वीकारलेले प्राक्तन नव्हे, तर निवडलेली अंतिम कृती.

जैन परंपरेत खोलवर पूजनीय असली तरी ही साधना दुर्मीळ आणि अत्यंत नियमित आहे; ती कधीही सार्वजनिक तमाशा म्हणून पाहिली जात नाही, तर खासगी, कुटुंबकेंद्रित प्रसंग म्हणूनच पाहिली जाते. आधुनिक काळात, विशेषतः भारतात, सल्लेखना कायदेशीर आणि नैतिक चर्चेचा विषय ठरली आहे; आत्महत्या आणि सहाय्यित मृत्यूविषयीच्या कायद्यांशी तिची तुलना करून काही वेळा न्यायालयांमध्ये तिला आव्हान देण्यात आले आहे. तथापि जैन समाजासाठी ती अजूनही त्यांच्या श्रद्धेचा पवित्र आणि अविभाज्य भाग आहे; अहिंसा आणि आध्यात्मिक मुक्तीप्रती असलेली गाढ बांधिलकी, जी तिच्याजवळ जाणाऱ्या प्रत्येक साधकाला एक अंतिम प्रश्न विचारते: जगण्याचा प्रयत्न ज्या शांती आणि स्पष्टतेने केला, त्याच शांती आणि स्पष्टतेने मृत्यूला सामोरे जाता येईल का?