સલ્લેખના

સલ્લેખના જૈન પરંપરાની અંદરની એક સાધના છે; જૈન ધર્મ વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન ધર્મોમાંનો એક છે, અને તે અહિંસા તથા આધ્યાત્મિક શુદ્ધતા પર આધારિત છે. આ શબ્દ સંસ્કૃતમાંથી આવ્યો છે અને તેનો અર્થ થાય છે યોગ્ય રીતે પાતળું કરવું અથવા ક્ષીણ કરવું. તેનો તાત્ત્વિક આધાર તત્ત્વાર્થ સૂત્રના સાતમા અધ્યાયના બાવીસમા સૂત્રમાં નોંધાયેલો છે, જ્યાં આ વ્રતને મારણાંતિકી સલ્લેખના કહેવામાં આવ્યું છે, એટલે કે મૃત્યુ નજીક આવતાં કરવામાં આવતો ઉપવાસ. આચાર્ય સમંતભદ્ર દ્વારા રચિત રત્નકરંડ શ્રાવકાચારના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં તેની વિસ્તૃત વિધિ આપવામાં આવી છે: ઘન આહારનો ક્રમશઃ ત્યાગ, દૂધ અને છાશ તરફ વળવું, પછી ગરમ અથવા મસાલેદાર પાણી, અને અંતે પંચ નમસ્કાર મંત્રને મનમાં રાખીને સંપૂર્ણ ઉપવાસ. આ ક્રમ, મન જેટલી ક્રમિકતા અને હેતુપૂર્વકતાથી સાંસારિક આસક્તિમાંથી પાછું ફરે છે, તેટલી જ ક્રમિકતા અને હેતુપૂર્વકતાથી શરીરની આહાર પરની અવલંબનાને પાછી ખેંચે છે.

સલ્લેખના જીવનના સાવ અંતે હાથ ધરાતી, આહાર અને અંતે પાણીના સેવનની સ્વૈચ્છિક, ધીમી અને હેતુપૂર્વકની ઘટાડાની પ્રક્રિયા છે. આ કોઈ અચાનક કૃત્ય નથી કે નિરાશામાંથી લેવાયેલું પગલું નથી; આ એક ધીમી, આયોજિત અને ઊંડી આધ્યાત્મિક પ્રક્રિયા છે, જે અઠવાડિયાઓ અથવા મહિનાઓ સુધી ચાલી શકે છે. તેનો હેતુ પીડા પહોંચાડવાનો કે જીવનમાંથી છટકવાનો નથી; સર્વ આસક્તિઓ અને ઇચ્છાઓથી, ખાસ કરીને આહાર અને ભૌતિક શરીરની ઇચ્છાથી આત્માને શુદ્ધ કરીને તેની અંતિમ યાત્રા માટે તૈયાર કરવાનો છે. ભૂખને પણ આત્માએ અંતે છોડવી પડે એવી એક વધારાની આસક્તિ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

સલ્લેખનાનો તાત્ત્વિક આધાર આત્માના શાશ્વત સ્વભાવ અને જન્મ, મૃત્યુ તથા પુનર્જન્મના ચક્ર, સંસાર વિશેની જૈન ધર્મની મૂળ માન્યતામાં રહેલો છે. જૈન ઉપદેશ માને છે કે દરેક કર્મ, વિચાર અને શબ્દ કાર્મિક કણો ઉત્પન્ન કરે છે, જે આત્મા સાથે ચોંટીને તેને દુઃખના આ ચક્રમાં બાંધી રાખે છે. અંતિમ ધ્યેય મોક્ષ છે, એટલે કે સર્વ કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરીને પ્રાપ્ત થતી મુક્તિ. જીવનભર નૈતિક જીવન, ધ્યાન અને અહિંસા મુખ્ય માર્ગ છે, છતાં જીવનની અંતિમ ક્ષણોને અત્યંત મહત્ત્વની ગણવામાં આવે છે. જો કોઈ ભય, ક્રોધ કે આસક્તિથી ભરેલા મન સાથે મૃત્યુ પામે, તો નકારાત્મક કર્મ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ઓછા અનુકૂળ પુનર્જન્મ તરફ લઈ જાય છે. સલ્લેખનાને આધ્યાત્મિક શિસ્તનું પરમ કૃત્ય ગણવામાં આવે છે, એવી રીત કે જેથી પોતાના અંતિમ વિચારો શાંતિ, વૈરાગ્ય અને આત્માના શુદ્ધ સ્વભાવથી ભરેલા રહે, અને આમ સારો પુનર્જન્મ કે મોક્ષ પણ સુરક્ષિત થાય. જૈન ઉપદેશ મૃત્યુની ક્ષણે મનની સ્થિતિને તેની ટૂંકી અવધિની સરખામણીમાં અપ્રમાણસર વજન ધરાવતી ગણે છે.

સલ્લેખના ક્યારેય કોઈ પણ વ્યક્તિ હળવાશથી અથવા કોઈ પણ સમયે હાથ ધરતી નથી; પરંપરા મુજબ તે ચોક્કસ સંજોગો માટે જ અનામત છે. મુખ્ય શરત એ છે કે વ્યક્તિ પહેલેથી જ આસન્ન મૃત્યુનો સામનો કરી રહી હોવી જોઈએ, પછી તે અસાધ્ય રોગથી હોય, અત્યંત વૃદ્ધાવસ્થાથી હોય, અથવા એવી કુદરતી આફતથી હોય જે જીવન ટકાવી રાખવાનું અશક્ય બનાવે. વ્યક્તિ માનસિક રીતે સ્વસ્થ અને નિર્ણય વિશે સંપૂર્ણ સભાન હોવી જોઈએ; તે ક્યારેય હતાશા, નિરાશા કે કોઈ અસ્થાયી આંચકાની પ્રતિક્રિયામાં હાથ ધરાતી નથી. નિર્ણય સ્પષ્ટ મનથી લેવાય છે, ઘણીવાર આધ્યાત્મિક ગુરુ સાથે પરામર્શ બાદ, અને પરિવારના સભ્યોની જાણકારી અને સંમતિ સાથે; પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમની પોતાની સ્વસ્થતા પણ એ સહિયારી આધ્યાત્મિક શિસ્તનો ભાગ ગણાય છે, જે આ વ્રત ત્યાં હાજર દરેક વ્યક્તિ પાસેથી માગે છે.

પ્રક્રિયા પોતે અત્યંત વ્યવસ્થિત છે, જેમાં આહારનો ક્રમશઃ ઘટાડો અને પછી પ્રવાહીનો ઘટાડો થાય છે, અને આ સમગ્ર ગાળા દરમિયાન વ્યક્તિ પ્રાર્થના, ધ્યાન અને પવિત્ર ગ્રંથોના પઠનમાં લીન રહે છે; ખાસ કરીને રત્નકરંડ શ્રાવકાચારના પોતાના નિર્દેશોમાં સીધો ઉલ્લેખ પામેલા પંચ નમસ્કાર મંત્રના પઠનમાં. આખા સમય દરમિયાન વ્યક્તિએ સંપૂર્ણ સમભાવ જાળવી રાખવાની અપેક્ષા છે, પીડા કે પસ્તાવાનો કોઈ ચિહ્ન દર્શાવ્યા વિના; તેણે પોતાના અંતિમ દિવસો સર્વ જીવો પ્રત્યે ગહન શાંતિ અને ક્ષમાની સ્થિતિમાં વિતાવવા જોઈએ, પોતે કરેલી કોઈ પણ હાનિ માટે ક્ષમા માગવી જોઈએ અને પોતાને દુઃખ પહોંચાડનારાઓને પણ એ જ રીતે ક્ષમા આપવી જોઈએ.

સમજવા જેવો સૌથી નિર્ણાયક ભેદ એ છે કે જૈનો સલ્લેખનાને આત્મહત્યા માનતા નથી. જૈન ચિંતનમાં આત્મહત્યા એ પોતાની જ વિરુદ્ધ થતી હિંસા છે, જે ભય, ક્રોધ અથવા હતાશા જેવી નકારાત્મક લાગણીઓથી પ્રેરિત થાય છે; એક હિંસક, અચાનક અને આવેશભર્યું કૃત્ય જે અપાર નકારાત્મક કર્મ ઉત્પન્ન કરે છે. તેનાથી વિપરીત, સલ્લેખના પરમ અહિંસાનું કૃત્ય છે; કેવળ આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ માટે હાથ ધરાયેલો શરીરનો શાંત, હેતુપૂર્વકનો અને નિર્મોહી ત્યાગ. અહીં હેતુ જ મુખ્ય ભેદ છે: આત્મહત્યા જીવનમાંથી ભાગી છૂટવું છે, જ્યારે સલ્લેખના આવનારા વધુ સારા જીવન માટેની તૈયારી છે; તે આધ્યાત્મિક સાધકનું અંતિમ, વીરોચિત કૃત્ય ગણાય છે, જેણે સર્વ ઇચ્છાઓ પર વિજય મેળવ્યો છે, જેમાં સૌથી મૂળભૂત ઇચ્છા, એટલે કે જીવવાની ઇચ્છા પણ સામેલ છે. તેને પરાજય નહીં, પરંતુ શરીર પર આત્માના વિજયનો ઉત્સવ ગણવામાં આવે છે; માત્ર સ્વીકારેલું ભાગ્ય નહીં, પરંતુ પસંદ કરેલું અંતિમ કૃત્ય.

જૈન પરંપરામાં ઊંડાણથી પૂજનીય હોવા છતાં, આ સાધના દુર્લભ અને અત્યંત નિયંત્રિત છે; તેને ક્યારેય જાહેર તમાશો નહીં, પરંતુ ખાનગી, પરિવાર-કેન્દ્રિત પ્રસંગ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આધુનિક સમયમાં, ખાસ કરીને ભારતમાં, સલ્લેખના કાનૂની અને નૈતિક ચર્ચાનો વિષય બની છે; આત્મહત્યા અને સહાયિત મૃત્યુ સંબંધિત કાયદાઓ સાથે તેની તુલના કરીને કેટલીક વાર અદાલતોમાં તેને પડકારવામાં આવી છે. જોકે જૈન સમુદાય માટે, તે હજી પણ તેમની શ્રદ્ધાનો પવિત્ર અને અવિભાજ્ય ભાગ છે; અહિંસા અને આધ્યાત્મિક મુક્તિ પ્રત્યેની ગહન પ્રતિબદ્ધતા, જે તેની નજીક આવતા દરેક સાધકને એક અંતિમ પ્રશ્ન પૂછે છે: શું કોઈ એ જ શાંતિ અને સ્પષ્ટતા સાથે મૃત્યુનો સામનો કરી શકે છે, જેની સાથે તેણે જીવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો?