सल्लेखना

जैन धर्ममा, जीवनको अन्तिम चरणमा, जब शरीरले आफ्नो काम गर्न सक्दैन र मृत्यु निश्चित हुन्छ, तब केही साधु-सन्तहरूले 'सल्लेखना' नामक प्रक्रिया अपनाउँछन्। यो एउटा स्वैच्छिक र क्रमिक प्रक्रिया हो, जसमा व्यक्तिले आफ्नो खाना र पानीको मात्रा बिस्तारै घटाउँदै जान्छ, जसले गर्दा शरीर स्वाभाविक रूपमा शान्तिपूर्वक मृत्युको नजिक पुग्छ। यो कुनै हतारमा गरिने काम होइन, न त यो दुःख वा निराशाको परिणाम हो। बरु, यो जीवनको अन्तिम क्षणहरूलाई पूर्ण चेतना र शान्तिका साथ बिताउने एउटा गहिरो आध्यात्मिक अभ्यास हो।

सल्लेखनाको दार्शनिक आधार जैन धर्मको मूल सिद्धान्तमा निहित छ — अहिंसा, जसको अर्थ हो कुनै पनि जीवित प्राणीलाई हानि नगर्नु। जैन दर्शनअनुसार, जब शरीर बूढो हुन्छ वा रोगले ग्रस्त हुन्छ, तब यसले आफ्नो आध्यात्मिक उद्देश्य पूरा गर्न सक्दैन। यस्तो अवस्थामा, शरीरलाई कृत्रिम रूपमा जीवित राख्नु वा दुःख सहनु आवश्यक छैन। बरु, व्यक्तिले आफ्नो मनलाई शुद्ध बनाउन र आत्माको मुक्ति (मोक्ष) तर्फ ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। सल्लेखना भनेको शरीरलाई त्याग्ने होइन, तर आत्मालाई शरीरको बन्धनबाट मुक्त गर्ने एउटा साधन हो।

तर, सल्लेखना कुनै पनि व्यक्तिले जुनसुकै समयमा गर्न सक्ने कुरा होइन। यसका लागि कडा शर्तहरू छन्। पहिलो, यो तब मात्र गरिन्छ जब व्यक्ति गम्भीर रूपमा बिरामी छ, बूढो भइसकेको छ, वा यस्तो अवस्थामा छ जहाँ शरीरले आफ्नो काम गर्न सक्दैन र मृत्यु निश्चित छ। दोस्रो, यो निर्णय पूर्ण रूपमा स्वैच्छिक हुनुपर्छ — कसैले अरूलाई यो गर्न दबाब दिन सक्दैन। तेस्रो, व्यक्तिले आफ्नो मनमा कुनै प्रकारको द्वेष, लोभ, वा डर राख्नु हुँदैन। उसको मन शान्त, स्पष्ट र आध्यात्मिक उद्देश्यमा केन्द्रित हुनुपर्छ। चौथो, यो प्रक्रिया गुरु वा आध्यात्मिक शिक्षकको निर्देशनमा मात्र गरिन्छ, जसले व्यक्तिलाई सही मार्गमा डोर्याउँछन्।

सल्लेखनालाई आत्महत्या (suicide) सँग कहिल्यै दाँज्नु हुँदैन। जैन दर्शनमा आत्महत्या भनेको हिंसा हो, किनभने यो क्रोध, निराशा, वा दुःखको कारणले गरिन्छ, र यसले आत्मालाई थप कर्ममा बाँध्छ। तर सल्लेखना भनेको हिंसा होइन — यो अहिंसाको चरम अभ्यास हो। यहाँ व्यक्तिले आफ्नो शरीरलाई कुनै हानि गर्दैन, बरु उसले शरीरको आवश्यकतालाई बिस्तारै घटाउँदै जान्छ, जसले गर्दा शरीर स्वाभाविक रूपमा मृत्युको नजिक पुग्छ। यो प्रक्रियामा व्यक्तिको मन शान्त रहन्छ, र उसले आफ्नो अन्तिम क्षणहरूमा पनि ध्यान र प्रार्थनामा लीन रहन्छ। यसरी, सल्लेखना भनेको जीवनको अन्त्यलाई स्वीकार गर्ने र आत्माको शुद्धिकरण गर्ने एउटा साधन हो, जबकि आत्महत्या भनेको जीवनलाई अस्वीकार गर्ने र दुःखबाट भाग्ने प्रयास हो।

जैन परम्परामा, सल्लेखनालाई अत्यन्त सम्मानका साथ हेरिन्छ। यो गर्ने व्यक्तिलाई समाजले श्रद्धा गर्छ, किनभने यो अभ्यासले देखाउँछ कि व्यक्तिले आफ्नो जीवनलाई पूर्ण रूपमा आध्यात्मिक उद्देश्यमा समर्पित गरेको छ। तर, यो प्रक्रिया सबैका लागि होइन — यो केवल ती व्यक्तिहरूका लागि हो जसले जीवनभर कठोर तपस्या र आध्यात्मिक अभ्यास गरेका छन्, र जो मृत्युको सामना गर्न पूर्ण रूपमा तयार छन्। सल्लेखनाको अन्तिम लक्ष्य भनेको आत्माको मुक्ति हो, जसलाई जैन धर्ममा सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मानिन्छ।