ਸੱਲੇਖਨਾ

ਸੱਲੇਖਨਾ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਾਧਨਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੈਨ ਧਰਮ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਤਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ। ਇਸਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਧਾਰ ਤੱਤਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਬਾਈਵੇਂ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਣਾਂਤਿਕੀ ਸੱਲੇਖਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤ। ਆਚਾਰਿਆ ਸਮੰਤਭਦਰ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਰਤਨਕਰੰਡ ਸ਼ਰਾਵਕਾਚਾਰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੋਸ ਭੋਜਨ ਛੱਡਣਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਲੱਸੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ, ਫਿਰ ਗਰਮ ਜਾਂ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚ ਨਮਸਕਾਰ ਮੰਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਰਾ ਵਰਤ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ, ਜਿੰਨੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਮਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੱਲੇਖਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਧੀਮੀ, ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਦਰਦ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੋਹ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨੇ ਅਖੀਰ ਛੱਡਣਾ ਹੈ।

ਸੱਲੇਖਨਾ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਧਾਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਸੰਸਾਰ, ਬਾਰੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਰਮ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲ ਕਾਰਮਿਕ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਿਮ ਟੀਚਾ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਾੜ ਕੇ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਮੁੱਖ ਰਾਹ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਡਰ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘੱਟ ਅਨੁਕੂਲ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਲੇਖਨਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਰਮ ਕੰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਕਿ ਅਖੀਰਲੇ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੋਕਸ਼ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ। ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਪਲ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਭਾਰ ਇਸਦੇ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੱਲੇਖਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਹਲਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ; ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੇੜਲੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਕਾਰਨ ਜੋ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦੇਵੇ। ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸਥਾਈ ਝਟਕੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਫ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੰਜਮ ਵੀ ਉਸ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਵਰਤ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮੀ, ਫਿਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਚ ਨਮਸਕਾਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਤਨਕਰੰਡ ਸ਼ਰਾਵਕਾਚਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਸਮਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ; ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੈਨ ਸੱਲੇਖਨਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਜੈਨ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਹਿੰਸਕ, ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਬੇਹਿਸਾਬ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਸੱਲੇਖਨਾ ਪਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮੋਹ ਤਿਆਗ। ਇੱਥੇ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਲੇਖਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਕ ਦਾ ਅੰਤਿਮ, ਬਹਾਦਰੀ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇੱਛਾ, ਭਾਵ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਕਬੂਲੀ ਹੋਈ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਤਿਮ ਕੰਮ।

ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ, ਪਰਿਵਾਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਮਾਗਮ ਵਜੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸੱਲੇਖਨਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੈ; ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ, ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ: ਕੀ ਕੋਈ ਉਸੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਜਿਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ?