संलेखना

संलेखना जैनपरम्परायाः एका पद्धतिः अस्ति, यत् जगतां प्राचीनतमेषु धर्मेषु अन्यतमम् अस्ति यत् अहिंसायाः आध्यात्मिकशुद्धतायाः च उपरि बलम् ददाति। अस्य शब्दस्य अर्थः संस्कृतात् आगच्छति यत् 'यथार्थरूपेण कृशं करणम्' इति। जीवनस्य अन्तिमसमये स्वेच्छापूर्वकं, क्रमेण, विचारेण च अन्नस्य जलस्य च सेवनस्य त्यागः एषः अस्ति। एतत् किमपि आकस्मिककर्म नैव, किन्तु एकः मन्दः, योजनाबद्धः, गभीरः आध्यात्मिकप्रक्रिया च अस्ति या सप्ताहान् मासान् वा यावत् स्थातुं शक्नोति। अस्य उद्देश्यम् कष्टं जनयितुं जीवनस्य पलायनं वा नास्ति, अपितु सर्वधा आसक्तेः इच्छायाश्च, विशेषतः अन्नशरीरयोः इच्छायाः, शुद्धीकरणं कृत्वा आत्मानं तस्य अन्तिमयात्रायै सज्जीकर्तुम् अस्ति।

संलेखनायाः दार्शनिकआधारः आत्मनः शाश्वतस्वरूपे संसारस्य (जन्ममृत्यूपुनर्जन्मचक्रस्य) च विषये जैनविश्वासे निहितः अस्ति। जैनधर्मीयः विश्वसन्ति यत् प्रत्येकं कर्म, विचारः, शब्दश्च कर्मकणान् जनयति ये आत्मनः सह लग्नाः भवन्ति, तं च अस्मिन् दुःखचक्रे बद्धं कुर्वन्ति। अन्तिमम् उद्देश्यम् समस्तकर्मणः विमोचनेन मोक्षप्राप्तिः अस्ति। नैतिकजीवनस्य, ध्यानस्य, अहिंसायाः च एकजीवनं मुख्यमार्गः अस्ति, परन्तु जीवनस्य अन्तिमक्षणान् अतिमहत्त्वपूर्णान् मन्यन्ते। यदि कोऽपि व्यक्तिः भयेन, क्रोधेन, आसक्त्या वा पूर्णेन मनसा म्रियते, तर्हि नकारात्मकं कर्म उत्पद्यते इति विश्वस्यते, येन न्यूनशुभपुनर्जन्मः भवति। संलेखना आध्यात्मिकानुशासनस्य चरमं कर्म मन्यते, येन एतत् निश्चितं भवति यत् व्यक्तितस्य अन्तिमविचाराः शान्तिः, अनासक्तिः, आत्मनः शुद्धस्वरूपं च प्रति सन्ति, येन श्रेष्ठपुनर्जन्मः मोक्षः वा निश्चयो भवति।

संलेखना सहजतया केनापि कस्मिन् अपि समये कर्तुं शक्यमाना पद्धतिः नास्ति। पारम्परिकरूपेण एषा विशिष्टपरिस्थितीनाम् कृते एव आरक्षिता अस्ति। मुख्यः नियमः अस्ति यत् व्यक्तिः आसन्नमृत्युम् सम्मुखीकुर्वन् स्यात्। एतत् प्राणघातकरोगात्, वृद्धावस्थायै, प्राकृतिकआपद्या वा भवितुम् अर्हति या जीवनरक्षणम् अशक्यं करोति। व्यक्तिः मानसिकरूपेण स्वस्थः स्विनिर्णये पूर्णतया जागरूकः च भवेत्। नैराश्ये, खिन्नतायाम्, अस्थायीविपरीतपरिस्थितेः प्रतिक्रिये वा एतत् कदापि न करणीयम्। एषः निर्णयः सुस्पष्टमनसा क्रियते, प्रायः आध्यात्मिकगुरुणा सह परामर्शं कृत्वा, परिवारसदस्यानाम् अनुमत्या च। अस्य प्रक्रिया स्वयं सुसंघटिता अस्ति, यत्र अन्नस्य, ततः द्रव्यानां च क्रमिकं न्यूनीकरणं भवति, यदा तु व्यक्तिः प्रार्थने, ध्याने, पवित्रग्रन्थानाम् पाठे च रतः भवति। तस्य पूर्णं सामञ्जस्यं स्थापयितुम्, दुःखस्य शोचनीयतायाः वा लक्षणं न प्रदर्शयितुम्, गभीरशान्तौ क्षमाभावे च अन्तिमदिवसान् यापयितुम् अपेक्षा क्रियते।

अवगन्तुम् मुख्यतम् भेदः एषः अस्ति यत् जैनाः संलेखनां आत्महत्यां न मन्यन्ते। जैनदर्शने आत्महत्या स्वस्य उपरि हिंसामार्गः अस्ति, या भयं, क्रोधः, निराशा वा इत्यादीनां नकारात्मकभावानानां वशीभूता भवति। एषा हिंस्रा, आकस्मिकी, भावात्मकी च क्र्रिया अस्ति या प्रचण्डनकारात्मककर्माणि जनयति। तद्विपरीतम्, संलेखना सर्वोच्चअहिंसायाः कर्म अस्ति। एषा आध्यात्मिकशुद्धीकरणस्य एकमात्रोद्देश्येण कृता शरीरस्य शान्ता, विचारात्मिका, अनासक्ता च त्यागः अस्ति। आशयः एव मुख्यः भेदकः अस्ति। आत्महत्या जीवनस्य पलायनम् अस्ति; संलेखना आगामीश्रेष्ठजीवनस्य सज्जीकरणम् अस्ति। एषा सर्वेषां इच्छानां विजेता आध्यात्मिकयोधिनः अन्तिमं वीरकर्म मन्यते। एषा पराजयः नास्ति, अपितु शरीरस्य उपरि आत्मनः विजयस्य उत्सवः अस्ति।

यद्यपि एषा पद्धतिः जैनपरम्परायां गभीररूपेण पूज्यते, तथापि एषा विरला नियन्त्रिता च अस्ति। एषा सार्वजनिकं प्रदर्शनं नास्ति, अपितु एकं पारिवारिकं निजम् आयोजनम् अस्ति। आधुनिकोत्तरकाले, एषा पद्धतिः विधिकनैतिकचर्चायाः विषयः अभवत्, विशेषतः भारते, यत्र न्यायलयेषु एषा कदापि आव्हानिता भवति। तथापि, जैनसमुदायस्य कृते, एषा तषां श्रद्धायाः पवित्रः अभिन्नः च भागः अस्ति, अहिंसायाः आध्यात्मिकमुक्तेः च प्रति तेषां गभीरप्रतिबद्धतायाः साक्ष्यम् अस्ति। एषा एतादृशी पद्धतिः अस्ति या स्वानुयायिभ्यः चरमप्रश्नं पृच्छति: किं भवान् स्वजीवनं यादृश्या शान्तिया स्पष्टतया च अजीवत्, तादृश्या एव शान्तिया स्पष्टतया च मृत्युम् सम्मुखीकुर्तुं शक्नोति?