ସଲ୍ଲେଖନା

ସଲ୍ଲେଖନା ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଭିତରେ ଏକ ସାଧନା; ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନତମ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଜୈନ ଧର୍ମ ଅହିଂସା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧତା ଉପରେ ଗଢ଼ିତ। ଏହି ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତରୁ ଆସିଛି ଏବଂ ଏହାର ଅର୍ଥ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ କୃଶ କରିବା କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ କରିବା। ଏହାର ଦାର୍ଶନିକ ଭିତ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଦ୍ୱାବିଂଶ ସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ମାରଣାନ୍ତିକୀ ସଲ୍ଲେଖନା କୁହାଯାଇଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ଉପବାସ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ସମନ୍ତଭଦ୍ରଙ୍କ ରଚିତ ରତ୍ନକରଣ୍ଡ ଶ୍ରାବକାଚାରର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ପଦ୍ଧତି ଦିଆଯାଇଛି: ଧୀରେ ଧୀରେ କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ଦୁଧ ଓ ଘୋଳ ଆଡ଼କୁ ଯିବା, ତା'ପରେ ଗରମ ବା ମସଲାଯୁକ୍ତ ପାଣି, ଏବଂ ଶେଷରେ ପଞ୍ଚ ନମସ୍କାର ମନ୍ତ୍ରକୁ ମନରେ ରଖି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ। ଏହି କ୍ରମ, ମନ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରୁ ଯେତେ କ୍ରମିକ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଫେରେ, ସେତିକି କ୍ରମିକ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶରୀରର ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରେ।

ସଲ୍ଲେଖନା ଜୀବନର ସର୍ବଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶେଷରେ ପାଣି ଗ୍ରହଣକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ, ଧୀରେ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହ୍ରାସ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହା ହଠାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ନିରାଶାରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ଏହା ସପ୍ତାହ କିମ୍ବା ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲି ପାରେ ଏପରି ଏକ ମନ୍ଥର, ଯୋଜିତ ଓ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା କିମ୍ବା ଜୀବନରୁ ପଳାୟନ କରିବା ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଓ କାମନାରୁ, ବିଶେଷ କରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୌତିକ ଶରୀର ପ୍ରତି କାମନାରୁ ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ତା'ର ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା। କ୍ଷୁଧାକୁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଶେଷରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଥିବା ଆଉ ଏକ ଆସକ୍ତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ସଲ୍ଲେଖନାର ଦାର୍ଶନିକ ଭିତ୍ତି ଆତ୍ମାର ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ର ସଂସାର ବିଷୟରେ ଜୈନ ଧର୍ମର ମୂଳ ବିଶ୍ୱାସରେ ନିହିତ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା କହେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ, ଚିନ୍ତା ଓ ବାକ୍ୟ କାର୍ମିକ କଣିକା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଆତ୍ମା ସହ ଲାଗି ରହି ତାକୁ ଦୁଃଖର ଏହି ଚକ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଝାଡ଼ିଦେଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ମୁକ୍ତି। ଆଜୀବନ ନୈତିକ ଜୀବନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅହିଂସା ମୁଖ୍ୟ ପଥ, ତଥାପି ଜୀବନର ଶେଷ କ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଭୟ, କ୍ରୋଧ ବା ଆସକ୍ତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ କେହି ମରିଲେ ନକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା କମ୍ ଅନୁକୂଳ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ। ସଲ୍ଲେଖନାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପରମ କର୍ମ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବାର ଏକ ଉପାୟ ଯେ ନିଜର ଶେଷ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ, ଏବଂ ଏହିପରି ଏକ ଉତ୍ତମ ପୁନର୍ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ମୃତ୍ୟୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏହାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କାଳ ତୁଳନାରେ ଅସମାନୁପାତିକ ଭାବରେ ଅଧିକ ଓଜନ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି ମନେ କରେ।

ସଲ୍ଲେଖନା କେହି କେବେ ହାଲୁକା ଭାବରେ କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ। ମୁଖ୍ୟ ସର୍ତ୍ତ ହେଉଛି, ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଆସନ୍ନ ମୃତ୍ୟୁର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ; ତାହା ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗରୁ ହେଉ, ଅତ୍ୟଧିକ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟରୁ ହେଉ, କିମ୍ବା ଜୀବନ ରକ୍ଷା ଅସମ୍ଭବ କରୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରୁ ହେଉ। ବ୍ୟକ୍ତି ମାନସିକ ଭାବରେ ସୁସ୍ଥ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏହା କେବେ ବିଷାଦ, ନିରାଶା ବା କୌଣସି ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଫଳତାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ନିଷ୍ପତ୍ତି ସ୍ୱଚ୍ଛ ମନରେ ନିଆଯାଏ, ପ୍ରାୟତଃ ଜଣେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ ପରେ, ଏବଂ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ମତି ସହିତ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ସଂଯମ ମଧ୍ୟ ସେହି ସହଭାଗୀ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଅଂଶ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଯାହା ଏହି ବ୍ରତ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କଠାରୁ ଦାବି କରେ।

ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁସଂଗଠିତ; ଖାଦ୍ୟର କ୍ରମିକ ହ୍ରାସ, ତା'ପରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ସମୟ ସାରା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା, ଧ୍ୟାନ ଓ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଠରେ ନିମଗ୍ନ ରହନ୍ତି; ବିଶେଷ କରି ରତ୍ନକରଣ୍ଡ ଶ୍ରାବକାଚାରର ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସିଧାସଳଖ ଉଲ୍ଲିଖିତ ପଞ୍ଚ ନମସ୍କାର ମନ୍ତ୍ର ପାଠରେ। ସମଗ୍ର ସମୟ ଧରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସମଚିତ୍ତତା ରକ୍ଷା କରିବାର ଆଶା କରାଯାଏ, କଷ୍ଟ ବା ଅନୁତାପର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନ ଦେଖାଇ; ତାଙ୍କର ଶେଷ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମାର ଅବସ୍ଥାରେ ବିତାଇବା ଉଚିତ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା କୌଣସି କ୍ଷତି ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିଭଳି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ।

ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି, ଜୈନମାନେ ସଲ୍ଲେଖନାକୁ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜୈନ ଚିନ୍ତନରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ହେଉଛି ନିଜ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହିଂସାର ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଭୟ, କ୍ରୋଧ ବା ନିରାଶା ଭଳି ନକାରାତ୍ମକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ; ଏହା ଏକ ହିଂସାତ୍ମକ, ହଠାତ୍ ଓ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଅପାର ନକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତରେ, ସଲ୍ଲେଖନା ପରମ ଅହିଂସାର କାର୍ଯ୍ୟ; କେବଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଶରୀରର ଏକ ଶାନ୍ତ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ମୋହ ତ୍ୟାଗ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଜୀବନରୁ ପଳାୟନ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷେ ସଲ୍ଲେଖନା ଆଗାମୀ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି; ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ଜୟ କରିଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧକର ଅନ୍ତିମ, ବୀରୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏହା ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସବୁଠାରୁ ମୌଳିକ କାମନା, ଅର୍ଥାତ୍ ବଞ୍ଚିବାର କାମନା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହାକୁ ପରାଜୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶରୀର ଉପରେ ଆତ୍ମାର ବିଜୟର ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବଳ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ବାଛି ନିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ତିମ କାର୍ଯ୍ୟ।

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ଏହାକୁ କେବେ ସାର୍ବଜନୀନ ତାମସା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ପରିବାର-କେନ୍ଦ୍ରିକ ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଆଧୁନିକ ସମୟରେ, ବିଶେଷ କରି ଭାରତରେ, ସଲ୍ଲେଖନା ଆଇନଗତ ଓ ନୈତିକ ବିତର୍କର ବିଷୟ ହୋଇଛି; ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଓ ସହାୟତାପ୍ରାପ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଇନ ସହ ଏହାର ତୁଳନା କରି କେତେକ ସମୟରେ ଅଦାଲତରେ ଏହାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦିଆଯାଇଛି। ତଥାପି ଜୈନ ସମାଜ ପାଇଁ, ଏହା ଏବେ ବି ସେମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସର ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ; ଅହିଂସା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତି ପ୍ରତି ଗଭୀର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, ଯାହା ଏହା ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଧକଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ: ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହ ସେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା, ସେହି ଏକା ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହ ସେ କି ମୃତ୍ୟୁର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ପାରିବ?