ବିମଳନାଥ, ନିର୍ମଳ ସ୍ୱାମୀ

କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରୀରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏକ ନଗରରେ, ରାଜା କୃତବର୍ମା ଓ ରାଣୀ ଶ୍ୟାମାଦେବୀ ଏହି ଯୁଗର ତ୍ରୟୋଦଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତ୍ରର ପର୍ବ ୪ରେ ପୁନର୍ବାର କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏପରି ଗର୍ଭାଧାନ ପରି, ରାଣୀ ପ୍ରଥମେ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ: ଧଳା ହାତୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ମାଛଯୋଡ଼ି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ସଂକେତ ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଦର୍ଶନ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶର ସୂଚନା। ଅଜାତ ଶିଶୁରୁ ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ପବିତ୍ରତା ବିକିରଣ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଥିଲା, ତାହା ଏତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶ୍ୱାସ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ବିମଳନାଥ, ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ, ନାମ ଦିଆଗଲା। ଜୈନ ସ୍ମୃତି ଏହାକୁ କୌଣସି ମାତ୍ର ଔପଚାରିକତା ନୁହେଁ, ବରଂ ରାଣୀଙ୍କ ନିକଟସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ତାହାର ଏକ ସରଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ବୋଲି ମାନେ।

ବିମଳନାଥ ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରୁଥିବା ସେହି ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହିତ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ଶାସନ କରିବାକୁ ବଡ଼ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଶାସନ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଯେକୌଣସି ଦୀର୍ଘ ଶାସନରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁଥିବା ସାନ ସାନ ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ। ତଥାପି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ଏକ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆତ୍ମାର ଗଭୀର ଅସ୍ଥିରତାର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ସିଂହାସନ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୱୀର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନତା ଏବଂ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଅବିରାମ ଧ୍ୟାନ ସହ୍ୟ କଲେ।

ଏହି ଅବିରାମ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ସେ ସେହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ ଯାହା, ଯଦିଓ କ୍ଷୀଣ ଭାବେ, ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ରଖିଥିଲା, ଏବଂ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ସମୟର ସମସ୍ତ କାଳରେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୂଷିତ। ଜୈନ ଗୁରୁମାନେ ଏହି ବିବରଣୀ ପ୍ରତି ଇଙ୍ଗିତ କରନ୍ତି: ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପବିତ୍ରତା ବିକିରଣ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଜନ୍ମ ନିଏ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ଓ ଧ୍ୟାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଠୋରତା ଆବଶ୍ୟକ, ଏହା ଏକ ସ୍ମାରକ ଯେ ଜନ୍ମଜାତ ଅନୁଗ୍ରହର କୌଣସି ମାତ୍ରା କାହାକୁ ବି ପଥ ଦାବି କରୁଥିବା ଅନୁଶାସନରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ନାହିଁ।

ଏକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ, ବିମଳନାଥ ନିଜର ଶେଷ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ରର ତ୍ରିବିଧ ପଥର ଉପଦେଶରେ ବିତାଇଲେ, ନିଜ ଶିକ୍ଷା ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ଗଣଧରମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି। ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ନାମ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲା, ତାହା ଦୂରରୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯିବା ଏକ ଜନ୍ମଗତ ଦୁର୍ଘଟଣା ନ ଥିଲା। ଏହା ଏପରି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଥିଲା ଯାହା ଦିଗରେ ଯେକୌଣସି ଆତ୍ମା ସେହି ଅନୁଶାସନ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ଯାହାର ସେ ଆଦର୍ଶ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏକ ଭେଦ ଯାହାକୁ ଜୈନ ଟୀକା ଅନୁମାନିତ ନାମ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅର୍ଜିତ ନାମ ମଧ୍ୟରେ ଟାଣେ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀରେ ବିମଳନାଥଙ୍କ ସ୍ଥାନ ବାସୁପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଉଦାରତାର ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ଦାନର ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଅନନ୍ତନାଥଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଆସେ, ଯାଙ୍କ ନିଜ ନାମ ଅନନ୍ତତାର ଭାବ ଜାଗ୍ରତ କରେ। ଯେଉଁଠି ବାସୁପୂଜ୍ୟଙ୍କ କଥା ବାହାରକୁ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଦେବା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ସେଠି ବିମଳନାଥଙ୍କ କଥା ଭିତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟତା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। ଦୁଇ ଗୁଣ ସମାନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ କ୍ରମରେ ଏକ ପରେ ଏକ ସମାନ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ରହିଛନ୍ତି।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାବିଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କୁ ବରାହ ଚିହ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭା ସହିତ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ମାନାଯାଏ ଯେ ସେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଆଜି ତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ସେହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଗକୁ ନେଇ ଚାଲନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। ପ୍ରକୃତ ନିର୍ମଳତା, ଏକ ନବଜାତ ଆତ୍ମାରେ ହୁଉ କିମ୍ବା ଏକ ରାଜ୍ୟ ଶାସନରେ, ଘୋଷଣା ଦ୍ୱାରା ତତ ଚିହ୍ନାଯାଏ ନାହିଁ ଯେତେ ସେହି ଜିନିଷର ସାଧାରଣ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ଲୁଚାଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ।

ଜୈନ ଟୀକାକାରମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ ବରାହ, ତୀର୍ଥଙ୍କର କ୍ରମର ଅଧିକ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହାର କ୍ରୋଧ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭୂତଳରେ ଏହାର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପଢ଼ାଯାଏ। ଏହା ବାଧାକୁ ଏଡ଼ାଇ ନ ଯାଇ ସିଧା ଭେଦ କରି ଚାଲେ, ଭୂପୃଷ୍ଠ ତଳେ ଥିବା ଜିନିଷ ଆଡ଼କୁ। ବିମଳନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଗ କଲେ, ଏହି ପ୍ରତୀକଟି ଏକ ସ୍ମାରକ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିର୍ମଳତା ଜଗତର ମଇଳାରେ ସହଜରେ ବିଚଳିତ ହେଉଥିବା କୌଣସି ନାଜୁକ ପୃଷ୍ଠଗତ ଗୁଣ ନ ଥିଲା। ଏହା ଏପରି ଏକ ଜିନିଷ ଥିଲା ଯାହା ଏହାର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଦୃଢ଼ ରହିଲା, ଠିକ୍ ସେହି ପଶୁଟି ଯେଉଁ ମାଟି ଓ ମୃତ୍ତିକା ଭିତର ଦେଇ ଗତି କରେ ସେଥିରେ ବିନା ବିଚଳିତ ହୋଇ ଚାଲେ।

ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ବିମଳନାଥଙ୍କ ଶାସନ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବେ ବାରମ୍ବାର ଫେରିଆସେ, ତାଙ୍କ ରାଜପଦକୁ ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଔପଚାରିକତା ଭାବେ ନ ଦେଖି, କାରଣ ଏକ ଶାସକର ନିରନ୍ତର ପାରଦର୍ଶିତା ନିଜେ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଲବ୍ଧି ମାନାଯାଏ, କେବଳ ଏକ ତ୍ୟାଗୀଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧତାର ଭୂମିକା ନୁହେଁ। ବିମଳନାଥଙ୍କ ଦରବାର ଠିକ୍ ସେହି ସାନ ସମାଧାନରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ପାଇଁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ଯାହା କୌଣସି ଦୀର୍ଘ ଶାସନ ସମୟରେ ଚୁପଚାପ୍ ଜମା ହୋଇଯାଇପାରେ, ଶାସନର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହ ଶାସନ କରି ଯାହା ଏହାର ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିଲା। ଏହି ବିବରଣୀ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ ଯେ ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ, ଅଧିକ ମହାନ ତ୍ୟାଗ କୌଣସି ବିଫଳ କିମ୍ବା ଦୂଷିତ ଶାସନରୁ ପଳାୟନ ନ ଥିଲା, ବରଂ ପୂର୍ବରୁ ସୁପରିଚାଳିତ ଏକ ଶାସନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଜିନିଷକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ବଦଳରେ ଉନ୍ନତ କରିଥିଲା। ଆଜି ବିମଳନାଥଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଇତିହାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ଯେଉଁ ଅନୁଶାସନ ଶିଖାଇଥିଲେ ତାହା କେବେ ବି ସେହି ଅନୁଶାସନଠାରୁ ପୃଥକ ନ ଥିଲା ଯାହାକୁ ସେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଜଣେ ରାଜା ଭାବେ ପୂର୍ବରୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ; ଉଭୟ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ, କେବଳ ଯାହା ଅଦୂଷିତ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ତାହାର କ୍ରମଶଃ ବୃହତ୍ତର ପରିଧି ଆଡ଼କୁ।