विमलनाथ, निर्मळ स्वामी

गंगेच्या तीरावरील इक्ष्वाकु वंशाच्या कांपिल्य नगरीत राजा कृतवर्मा आणि राणी श्यामादेवी यांनी या युगातील तेरावे तीर्थंकर यांचे स्वागत केले। त्यांचे जीवन, त्यांच्या आधीच्या व नंतरच्या तीर्थंकरांच्या जीवनाप्रमाणे, कल्पसूत्रात नोंदवलेले असून आचार्य हेमचंद्र यांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्राच्या पर्व ४ मध्ये पुन्हा सांगितलेले आहे। अशा प्रत्येक गर्भधारणेप्रमाणे, राणीने प्रथम ते चौदा शुभ स्वप्न पाहिले—श्वेत हत्ती, वृषभ, सिंह, पूर्ण चंद्र, प्रखर सूर्य, आणि इतर दर्शने, जी जैन शास्त्र सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धी असलेल्या आत्म्याच्या गर्भप्रवेशाची वर्दी म्हणून वाचते। अजन्मा बालकाभोवती जाणवणारी स्पष्टता आणि शुद्धता इतकी ठळक होती की त्यांचे नाव विमलनाथ, निर्मळ स्वामी, असे त्यांच्या पहिल्या श्वासापूर्वीच ठेवण्यात आले। जैन स्मृती याला केवळ औपचारिकता न मानता, राणीच्या निकटवर्तीयांना त्यांच्या उपस्थितीत काय जाणवले याचे साधे वर्णन मानते।

विमलनाथ त्याच स्पष्टतेने कांपिल्यावर शासन करत मोठे झाले जी त्यांच्या नावातून घोषित होत होती; त्यांचे शासन पारदर्शकतेसाठी आणि कोणत्याही दीर्घ राजवटीत चोरपावलांनी शिरू शकणाऱ्या लहान दूषणांपासून मुक्त असल्याबद्दल स्मरले जाते। तरीही, त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणे, एका राज्यावरील सत्ता मुक्तीसाठी नियत आत्म्याच्या खोल अस्वस्थतेला उत्तर देऊ शकली नाही। संन्यासाचे व्रत स्वीकारण्यासाठी त्यांनी आपले सिंहासन, राजवाडा आणि प्रत्येक ऐहिक आसक्ती त्यागली। त्यांनी दीर्घ उपवास, मौन, आणि आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपावरील अखंड ध्यान सहन केले।

या अथक शिस्तीद्वारे त्यांनी ते कर्म जाळून टाकले जे, कितीही सूक्ष्मपणे असले तरी, त्यांच्या असाधारण शुद्ध आत्म्यावरही आवरण घालून होते; आणि त्यांनी केवळ ज्ञान प्राप्त केले—सर्व काळात अज्ञानाचा लवलेशही नसलेले सर्वज्ञ ज्ञान। जैन आचार्य या तपशिलाकडे जाणीवपूर्वक लक्ष वेधतात: जन्मतःच शुद्धता प्रसरवत जन्मलेल्या आत्म्यालाही मुक्तीपर्यंत पोहोचण्यासाठी संन्यास आणि ध्यानाची संपूर्ण कठोरता आवश्यक होती; कोणतीही जन्मजात कृपा मार्गाने मागितलेल्या शिस्तीतून कोणालाही मुक्त करत नाही, याची ही आठवण आहे।

तीर्थंकर म्हणून विमलनाथ यांनी उर्वरित वर्षे सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या त्रिविध मार्गाचा उपदेश करण्यात घालवली; आपली शिकवण पुढे नेण्यासाठी त्यांचे प्रमुख शिष्य, गणधर, एकत्र केले। ज्या शुद्धतेचा सन्मान त्यांचे नाव करत होते ती केवळ जन्मातील अपघात नसून, दुरून कौतुक करण्याची गोष्ट नाही, हे त्यांनी दाखवून दिले। ती अशी अवस्था होती जिच्याकडे प्रत्येक आत्मा त्यांनी घालून दिलेल्या त्याच शिस्तीद्वारे वाटचाल करू शकतो; अपेक्षेने दिलेले नाव आणि आचरणाने मिळवलेले नाव यांच्यातील फरक जैन भाष्य यावर अधोरेखित करते।

तीर्थंकर परंपरेत विमलनाथ यांचे स्थान वासुपूज्यांचे अनुसरण करते आणि अनंतनाथांच्या आधी येते; अनंतनाथ यांचे नाव स्वतःच अनंततेची आठवण करून देते। विमलनाथांची कथा आतल्या बाजूला स्थिर राखलेल्या स्पष्टतेवर केंद्रित आहे। हे दोन्ही गुण एकाच अखंड अनुक्रमात, एकाच मुक्तीच्या दिशेने, एकापाठोपाठ उभे आहेत।

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांचे स्मरण वराह या चिन्हाने आणि सुवर्ण आभेने केले जाते। या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, त्यांनी सम्मेद शिखराच्या पावन शिखरांवर अंतिम मुक्ती प्राप्त केल्याचे मानले जाते। आज त्यांच्या नावाचे आवाहन करणारे भक्त त्याच संबंधाला पुढे नेतात जो त्यांच्या जन्माने प्रथम प्रस्थापित केला होता। खरी निर्मळता, मग ती नवजात आत्म्यात असो वा राज्याच्या शासनात, घोषणेने नव्हे, तर ज्या गोष्टीला लपवण्याची गरज असते त्याच्या साध्या अनुपस्थितीने अधिक ओळखली जाते।

तीर्थंकर अनुक्रमातील अधिक अनपेक्षित चिन्हांपैकी एक असलेला वराह, जैन टीकाकार परंपरेने क्रूरतेसाठी नव्हे, तर भूमिगत स्थिरतेसाठी वाचतात। अडथळ्याभोवती वळसा घालण्याऐवजी तो थेट त्यातून खणत पृष्ठभागाखाली असलेल्या गोष्टीकडे जातो। विमलनाथांना लागू करताना, ही प्रतिमा एक आठवण म्हणून समजली जाते की त्यांची स्वतःची निर्मळता जगाच्या मळाने सहज ढळणारा नाजूक, बाह्य गुण नव्हती। ती अशी होती जी त्याच्या संपर्कात असूनही दृढ राहिली, जसा तो प्राणी स्वतः ज्या माती आणि भूमीतून जातो तिच्यातूनही विचलित न होता चालतो।

जैन शिकवण विमलनाथांच्या शासनाकडे विशेषतः वारंवार परत येते—त्यांच्या राजपदाला केवळ संन्यासापूर्वीची औपचारिकता मानण्याऐवजी—कारण शासकाची सातत्यपूर्ण पारदर्शकता स्वतःच एक दुर्मीळ आध्यात्मिक उपलब्धी मानली जाते, केवळ त्यागीच्या शुद्धतेची पूर्वतयारी नव्हे। विमलनाथांचा दरबार नेमका त्या लहान तडजोडी टाळल्याबद्दल स्मरला जातो, ज्या कोणत्याही दीर्घ राजवटीत शांतपणे साचू शकतात; त्यांच्या शासनाच्या अखेरीसही, जसे आरंभी होते तशीच स्पष्टता होती। हा तपशील भक्ती परंपरेसाठी महत्त्वाचा आहे, कारण यातून स्थापित होते की त्यांचा पुढील, अधिक महान त्याग एखाद्या अयशस्वी किंवा दूषित शासनापासून पलायन नव्हता, तर आधीच उत्तम राखलेल्या शासनापलीकडील आणखी एक पाऊल होता, जो आधी जे होते त्याचे रक्षण करण्याऐवजी ते उंचावत होता। आज विमलनाथांना समर्पित मंदिरांना भेट देणारे यात्रेकरू या इतिहासातून एका अखंड सातत्याची आठवण ठेवतात: तपस्वी म्हणून त्यांनी शिकवलेली शिस्त कधीही त्यांनी राजा म्हणून वर्षानुवर्षे आधीच पाळलेल्या शिस्तीपासून वेगळी नव्हती; दोन्ही फक्त ज्या गोष्टी दूषणविरहित राहिल्या पाहिजेत त्यांच्या उत्तरोत्तर विस्तारत जाणाऱ्या वर्तुळांकडे निर्देशित होत्या।