वासुपूज्य, राजा न झालेला राजकुमार

कल्पसूत्राच्या अध्याय 1 मध्ये नोंदलेल्या, भवसागर तरून गेलेल्या तीर्थंकरांपैकी जवळजवळ सर्वांनी त्याग करण्यापूर्वी प्रथम सिंहासनावर आरूढ होऊन राज्य केले होते. बारावे तीर्थंकर वासुपूज्य हा तो अपवाद आहे जो जैन स्मृती जपून ठेवते. बिहारमधील भागलपूरजवळ आजही स्मरली जाणारी गंगातीरावरील चंपापुरी नगरी येथे, इक्ष्वाकू वंशाचे राजा वासुपूज्य आणि राणी जया देवी यांच्या पोटी त्यांचा जन्म झाला. प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणेच, या बाळाच्या जन्माआधी त्याच्या मातेला सर्वोच्च साधना प्राप्त करणाऱ्या आत्म्याचे सूचक असे चौदा शुभ स्वप्नांचे दर्शन झाले. जैन कालगणना त्यांच्या जन्माला वर्तमान अर्ध-चक्राच्या मध्यभागातील एका दूरच्या युगात ठेवते; त्या काळात आजच्या ऱ्हासयुक्त युगापेक्षा कितीतरी अधिक उंची आणि दीर्घायुष्य असलेले जीव वसत होते, अशी परंपरा स्मरते.

तथापि, आपल्या पूर्वजांच्या विपरीत, वासुपूज्य कधीही आपल्या वडिलांच्या सिंहासनावर बसले नाहीत. त्यांचे वडील राजा हयात राहिले. लहानपणापासूनच राज्यापेक्षा त्यागाकडे ओढ असलेल्या त्या तरुण राजकुमाराने, अजूनही अविवाहित आणि राजकुमार असतानाच संन्यासाची प्रतिज्ञा स्वीकारली; तीर्थंकरांमध्ये हा दुर्मीळ मार्ग आहे, कारण त्यांपैकी बहुतेकांनी मुकुटापासून दूर होण्यापूर्वी वर्षे किंवा दशके राज्य केले होते. इतरांना आधीच धरलेला राजदंड खाली ठेवावा लागला; वासुपूज्यांनी तो उचलण्यासच नकार दिला. मुक्तीची हाक आधी पार पाडायच्या सांसारिक कर्तव्यांच्या ठरलेल्या वेळापत्रकाला उत्तर देत नाही, हे यातून दिसते. या प्रसंगाचे वाचन करणारे जैन आचार्य नमूद करतात की त्यागासाठी कोणतीही निश्चित सांसारिक सिद्धी पूर्वअट नाही; राजवाडा सोडण्यास तयार असलेल्या आत्म्याला आधी राज्य करण्याची क्षमता सिद्ध करण्याची गरज नसते. त्यांचे वडील या निर्णयाला विरोध करत होते, किंवा मुलाला विवाह आणि वारसाहक्काकडे जबरदस्तीने वळवण्याचा प्रयत्न करत होते, असे स्मरले जात नाही; आत्म्याचा मार्ग कुठे आहे हे ओळखण्याचा एक शांत धडा म्हणून जैन निरूपणे या तपशिलाकडे पाहतात.

राजवाडा आणि राजकुमारपद दोन्ही त्यागून त्यांनी दीर्घ उपवास, मौन आणि अखंड ध्यान आरंभले; त्यांच्यापूर्वीच्या प्रत्येक तीर्थंकराला आवश्यक असलेली तीच कठोर साधना त्यांनीही सहन केली, मग त्यांनी आधी काही सोडले असो वा नसो. लवकर त्याग केला किंवा सत्ताधारी राजापेक्षा कमी अर्पण केले, याबद्दल त्यांना कोणताही शॉर्टकट उपलब्ध नव्हता; प्रारंभबिंदू काहीही असला तरी साधनेने प्रत्येक आत्म्याकडून एकच पूर्णता मागितली. कालांतराने त्यांनी आत्म्याला झाकणारी कर्मे जाळली आणि केवळज्ञान प्राप्त केले, म्हणजे अडथळ्याविना सर्व वस्तू पाहणारे सर्वज्ञ ज्ञान. बाहेरून नव्याने मिळवलेल्या गोष्टीऐवजी, प्रत्येक आत्म्याच्या कर्मावरणाखाली आधीपासूनच असलेल्या ज्ञानाचे अनावरण म्हणून जैन तत्त्वज्ञान ही अवस्था वर्णन करते.

तीर्थंकर म्हणून त्यांनी सम्यक् श्रद्धा, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या त्रिविध मार्गाचा उपदेश केला; भिक्षू, भिक्षुणी आणि गृहस्थ अनुयायांच्या समुदायापर्यंत ही शिकवण पोहोचवण्यासाठी त्यांनी गणधर, म्हणजे ज्येष्ठ शिष्य, एकत्र केले. प्रत्येक तीर्थंकराभोवती असते त्याप्रमाणे, त्यांच्याभोवती जमलेला समुदाय समाजाच्या प्रत्येक स्तरातून आला; त्यांना एकत्र आणणारी सामायिक सामाजिक प्रतिष्ठा नव्हती, तर त्यांनी शिकवलेल्या मार्गाला मन आणि आचरणाच्या सततच्या शिस्तीशिवाय अधिक किंवा कमी काहीही लागत नाही, ही सामायिक जाणीव होती. विवाहापूर्वी, राज्यापूर्वी आणि आपल्या वडिलांच्या दरबाराने राजपुत्राकडून अपेक्षित केलेल्या कोणत्याही सांसारिक टप्प्यांपूर्वी, त्यागाकडे लवकर ओढल्या गेलेल्यांसाठी त्यांचे जीवन एक वेगळा आदर्श होते. “अजून पुरेसे सांसारिक जीवन जगलो नाही, म्हणून त्यागाचा हक्क मिळवलेला नाही” अशी चिंता वाटणाऱ्या तरुण साधकांना संबोधताना नंतरची जैन शिकवण वासुपूज्यांकडे निर्देश करत असे. अशी कोणतीही पात्रता कधीच आवश्यक नव्हती हे सिद्ध करणारे ते तीर्थंकर होते.

मोजक्याच तीर्थंकरांनी वाटलेल्या आणखी एका विशेष गोष्टीत, त्यांची अंतिम वेळ आली तेव्हा ते बहुतेकांप्रमाणे सम्मेद शिखरावर गेले नाहीत, तर त्यांच्या जन्माच्या चंपापुरी नगरीतच त्यांनी मोक्ष प्राप्त केला. जैन परंपरा चंपापुरीला असे एकमेव स्थान मानते जिथे त्यांच्या जीवनातील पाचही कल्याणके — गर्भावतरण, जन्म, त्याग, सर्वज्ञता आणि मोक्ष — एकाच भूमीवर घडल्याचे स्मरले जाते; इतर कोणत्याही तीर्थंकरांच्या चरित्रात स्थानाची अशी पूर्णता त्याच पद्धतीने सांगितलेली नाही. आज चंपापुरीला भेट देणारे यात्रेकरू अशा भूदृश्यातून चालतात, ज्याला जैन स्मृती वेगवेगळ्या पवित्र स्थळांची मालिका न मानता एकसंध, अखंड सातत्य मानते; जन्म आणि मोक्ष एकाच पत्त्यावर भेटतात. परंपरा इतरत्र यात्रेकरूंना उपखंडाच्या लांबीपर्यंत पाठवते; एका तीर्थंकराचा जन्म एका नगरीत आणि मोक्ष शेकडो मैल दूरच्या पर्वतावर शोधायला लावते. या पार्श्वभूमीवर चंपापुरीची पूर्णता भक्तासाठी दुर्मीळ देणगी ठरते: एकाच चालत फिरता येणाऱ्या पवित्र भूमीच्या वर्तुळात एका संपूर्ण जीवनाचा आध्यात्मिक प्रवास सामावलेला आहे.

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांचे स्मरण रेड्याच्या चिन्हाने, आणि दीर्घ परंपरेनुसार गडद लाल रंगाने केले जाते. जैन आचार्य हे प्रतीक त्याच अढळ सामर्थ्याचे आणि संयमाचे प्रतिनिधित्व करणारे मानतात, ज्याने कधीही राज्य न केलेल्या राजकुमाराला त्याच मुक्तीपर्यंत नेले, जी त्यांच्या सिंहासनारूढ पूर्वजांपैकी प्रत्येकाने आपापल्या काळात अखेर गाठली. श्रमाखाली संयमाने आणि अचल उभे राहणारे भारवाही पशूचे चिन्ह, ज्याने कोणत्याही सिंहासनाचे ओझे उचलले नाही अशा राजकुमाराला चिन्हांकित करावे, ही स्वतःच एक शांत विडंबना म्हणून स्मरली जाते, ज्यावर विचार करण्यासारखे आहे. वासुपूज्यांना लागणारे सामर्थ्य कधीच राजकीय नव्हते; ते फक्त एका मनाची सततची शिस्त होती, ज्याने सुरुवातीपासूनच ठरवले होते की ते कुठे जायचे आहे.