વાસુપૂજ્ય, જે ક્યારેય રાજા ન બન્યા તે રાજકુમાર

કલ્પસૂત્રના અધ્યાય 1માં નોંધાયેલા, ભવસાગર તરી ગયેલા તીર્થંકરોમાંથી લગભગ બધાએ ત્યાગ પહેલાં પ્રથમ સિંહાસન પર બિરાજ્યા હતા. બારમા તીર્થંકર વાસુપૂજ્ય એ અપવાદ છે જે જૈન સ્મૃતિ સાચવી રાખે છે. બિહારમાં ભાગલપુર નજીક આજે યાદ કરાતા ગંગાતટના નગર ચંપાપુરીમાં, ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા વાસુપૂજ્ય અને રાણી જયા દેવીને ત્યાં તેમનો જન્મ થયો. દરેક તીર્થંકરની જેમ, આ બાળકના જન્મ પહેલાં તેમની માતાએ ઉચ્ચતમ સિદ્ધિવાળા આત્માનો સંકેત આપતાં ચૌદ શુભ સ્વપ્નોનાં દર્શન કર્યાં. જૈન કાળગણના તેમના જન્મને વર્તમાન અર્ધ-ચક્રના મધ્ય ભાગના દૂરના યુગમાં મૂકે છે; પરંપરા સ્મરે છે કે તે કાળમાં આજના અવનત યુગ કરતાં ઘણી વધુ ઊંચાઈ અને દીર્ઘાયુષ્ય ધરાવતા જીવો વસતા હતા.

જોકે, પોતાના પૂર્વજોથી વિપરીત, વાસુપૂજ્ય ક્યારેય પોતાના પિતાના સિંહાસન પર બેઠા નહીં. તેમના પિતા રાજા હયાત રહ્યા. નાનપણથી જ શાસન કરતાં ત્યાગ તરફ ખેંચાયેલા એ યુવાન રાજકુમારે, હજી અપરિણીત અને રાજકુમાર રહેતાં જ સંન્યાસની પ્રતિજ્ઞા સ્વીકારી; તીર્થંકરોમાં આ એક દુર્લભ માર્ગ છે, કારણ કે તેમાંના મોટા ભાગના મુકુટથી મુખ ફેરવતાં પહેલાં વર્ષો કે દાયકાઓ સુધી શાસન કરી ચૂક્યા હતા. જેમણે અન્યોએ પહેલેથી ઝાલેલો રાજદંડ નીચે મૂકવો પડ્યો, ત્યાં વાસુપૂજ્ય તેને ઉઠાવવાનો જ ઇનકાર કરી દીધો; આ બતાવે છે કે મુક્તિની પુકાર પહેલાં પૂર્ણ કરવાના લૌકિક કર્તવ્યોની નિશ્ચિત યાદીને અનુસરતી નથી. આ પ્રસંગ વાંચતા જૈન આચાર્યો નોંધે છે કે ત્યાગ માટે કોઈ નિશ્ચિત લૌકિક સિદ્ધિની પૂર્વશરત નથી; મહેલ છોડવા તૈયાર આત્માએ પહેલાં શાસન કરવાની ક્ષમતા સાબિત કરવાની જરૂર નથી. તેમના પિતાએ આ નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો કે પુત્રને લગ્ન અને ઉત્તરાધિકાર તરફ બળજબરીથી ખેંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય એવું સ્મરણમાં નથી; જૈન નિરૂપણો આ વિગતને, આત્માનો માર્ગ ક્યાં છે તે ઓળખવા વિશેનો એક શાંત પાઠ ગણે છે.

મહેલ અને રાજકુમાર પદ બંનેનો ત્યાગ કરીને તેમણે લાંબા ઉપવાસ, મૌન અને અવિરત ધ્યાન ધારણ કર્યાં; તેમના પહેલાંના દરેક તીર્થંકરને જરૂરી હતી તે જ કઠોર સાધના તેમણે સહી, ભલે તેમણે પહેલાં કશું ત્યજ્યું હોય કે ન ત્યજ્યું હોય. વહેલો ત્યાગ કરવા કે શાસક રાજા જેટલું સમર્પણ આપવાની જરૂર ન હોવા બદલ તેમને કોઈ શોર્ટકટ ઉપલબ્ધ નહોતો; શરૂઆતની સ્થિતિ ગમે તે હોય, શિસ્તે દરેક આત્મા પાસેથી એક જ સંપૂર્ણતા માંગી. સમય જતાં તેમણે પોતાના આત્માને ઢાંકતાં કર્મો બાળી નાખ્યાં અને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, એ સર્વજ્ઞ જ્ઞાન જે અવરોધ વિના સર્વ વસ્તુઓને જુએ છે. જૈન દર્શન આ અવસ્થાને બહારથી નવી મેળવેલી વસ્તુ નહીં, પણ દરેક આત્મા પોતાના કર્મ-આવરણ હેઠળ પહેલેથી ધારણ કરતા જ્ઞાનના અનાવરણ તરીકે વર્ણવે છે.

તીર્થંકર તરીકે તેમણે સમ્યક્ શ્રદ્ધા, સમ્યક્ જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્ર્યના ત્રિવિધ માર્ગનો ઉપદેશ આપ્યો; મુનિઓ, સાધ્વીઓ અને ગૃહસ્થ અનુયાયીઓના સમુદાય સુધી એ શિક્ષા આગળ લઈ જવા તેમણે ગણધરો, એટલે કે વરિષ્ઠ શિષ્યોને એકત્રિત કર્યા. દરેક તીર્થંકરની આસપાસની જેમ, તેમની આસપાસ એકત્રિત થયેલો સમુદાય સમાજના દરેક સ્તરમાંથી આવ્યો; તેમને એક કરનાર વહેંચાયેલી સામાજિક સ્થિતિ નહોતી, પરંતુ એ સમજ હતી કે તેમણે શીખવેલા માર્ગને મન અને આચરણની સતત શિસ્ત સિવાય બીજું કશું જોઈતું નથી, ન વધારે, ન ઓછું. તેમનું જીવન એવા લોકો માટે એક વિશિષ્ટ આદર્શ હતું જેઓ લગ્ન પહેલાં, શાસન પહેલાં, અને પોતાના પિતાના દરબારમાં યુવરાજ પાસેથી અપેક્ષિત કોઈ પણ લૌકિક પડાવ પહેલાં ત્યાગ તરફ ખેંચાયા હોય. પછીના જૈન ઉપદેશો, જેઓ ચિંતિત હતા કે તેમણે હજી ત્યાગનો અધિકાર મેળવવા પૂરતું લૌકિક જીવન જીવ્યું નથી, એવા યુવાન સાધકોને સંબોધતાં વાસુપૂજ્ય તરફ ઇશારો કરતા. તેઓ એ તીર્થંકર હતા જેમણે સાબિત કર્યું કે એવી કોઈ કમાણી ક્યારેય જરૂરી નહોતી.

બહુ થોડા તીર્થંકરો જેની સાથે વહેંચે છે એવા એક વધારાના વિશિષ્ટ લક્ષણમાં, જ્યારે તેમની અંતિમ ઘડી આવી ત્યારે તેઓ મોટાભાગનાની જેમ સમ્મેદ શિખર ગયા નહીં; પણ જન્મનગર ચંપાપુરીમાં જ તેમણે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો. જૈન પરંપરા ચંપાપુરીને એકમાત્ર સ્થાન તરીકે ધારણ કરે છે જ્યાં તેમના જીવનના પાંચેય કલ્યાણકો — ગર્ભાવતરણ, જન્મ, ત્યાગ, સર્વજ્ઞતા અને મોક્ષ — એક જ ભૂમિ પર ઘટ્યા હોવાનું સ્મરાય છે; અન્ય કોઈ તીર્થંકરના જીવનચરિત્રમાં સ્થળની આવી પૂર્ણતા એ રીતે દાવો થતો નથી. આજે ચંપાપુરીની યાત્રા કરનારા યાત્રિકો એવા ભૂદૃશ્ય પર ચાલે છે જેને જૈન સ્મૃતિ અલગ પવિત્ર સ્થળોની શ્રેણી તરીકે નહીં, પરંતુ એક અખંડ સાતત્ય તરીકે ગણે છે; જન્મ અને મોક્ષ એક જ સરનામે મળે છે. પરંપરા બાકી તો યાત્રિકોને ઉપખંડની લંબાઈ સુધી મોકલે છે, જ્યાં એક તીર્થંકરનો જન્મ એક નગરમાં અને મોક્ષ સેંકડો માઈલ દૂરના પર્વત પર શોધવામાં આવે છે. એની સામે ચંપાપુરીની પૂર્ણતા ભક્તને એક દુર્લભ ભેટ તરીકે ઊભરે છે: એક જ ચાલીને ફરી શકાય એવા પવિત્ર ભૂમિ-વર્તુળમાં સમાયેલી એક સંપૂર્ણ જીવનની આધ્યાત્મિક ગતિ.

જૈન પ્રતિમાવિજ્ઞાનમાં તેમને પાડાના ચિહ્ન દ્વારા, અને લાંબી પરંપરા અનુસાર ઘેરા લાલ રંગ દ્વારા સ્મરવામાં આવે છે. જૈન આચાર્યો આ પ્રતીકને એ જ અડગ શક્તિ અને ધીરજના પ્રતિનિધિ તરીકે વાંચે છે જેણે કદી શાસન ન કરનાર રાજકુમારને એ જ મુક્તિ સુધી પહોંચાડ્યો, જે તેમના સિંહાસનબદ્ધ પૂર્વજોમાંના દરેકે પોતપોતાના સમયમાં આખરે પ્રાપ્ત કરી. શ્રમ હેઠળ ધીરજવાન અને અચળ રહેતું ભારવાહક પશુનું પ્રતીક એવા રાજકુમારને ચિહ્નિત કરે, જેણે કોઈ સિંહાસનનો ભાર ઉઠાવ્યો જ નહીં, એ પોતે એક શાંત વિડંબના તરીકે સ્મરાય છે, જેના પર વિચાર કરવા જેવું છે. વાસુપૂજ્યને જે શક્તિ જોઈતી હતી તે કદી રાજકીય નહોતી, માત્ર એક એવા મનની સતત શિસ્ત, જેણે શરૂઆતથી જ નક્કી કરી લીધું હતું કે તે ક્યાં જઈ રહ્યું છે.