ବାସୁପୂଜ୍ୟ, ରାଜା ନ ହୋଇଥିବା ରାଜକୁମାର

କଳ୍ପସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲିପିବଦ୍ଧ, ଭବସାଗର ପାର ହୋଇଥିବା ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ବାସୁପୂଜ୍ୟ ସେହି ବ୍ୟତିକ୍ରମ, ଯାହା ଜୈନ ସ୍ମୃତି ସଂରକ୍ଷଣ କରିଛି। ବିହାରର ଭାଗଲପୁର ନିକଟରେ ଆଜି ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଥିବା ଗଙ୍ଗାତୀରସ୍ଥ ନଗର ଚମ୍ପାପୁରୀରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ବାସୁପୂଜ୍ୟ ଓ ରାଣୀ ଜୟା ଦେବୀଙ୍କ ଘରେ ସେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ଏହି ଶିଶୁର ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ମାତା ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାଧନା ପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମାର ଆଗମନର ସୂଚନା ଦିଏ। ଜୈନ କାଳଗଣନା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅର୍ଧ-ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗର ଏକ ଦୂର ଯୁଗରେ ରଖେ; ଏହି କାଳରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅବନତ ଯୁଗ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତା ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ସ୍ମରଣ କରେ।

ତେବେ ନିଜ ପୂର୍ବସୂରୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ବାସୁପୂଜ୍ୟ କେବେ ବି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ଆରୋହଣ କରିନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ରାଜା ଜୀବିତ ରହିଥିଲେ। ଶୈଶବରୁ ଶାସନ ଅପେକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ ଆଡ଼କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ଏହି ଯୁବ ରାଜକୁମାର, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିବାହିତ ଓ ରାଜକୁମାର ଥିବାବେଳେ ହିଁ ସନ୍ନ୍ୟାସର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ପଥ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାଂଶ ମୁକୁଟରୁ ମୁଖ ଫେରାଇବା ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଷ ବା ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଧରିଥିବା ରାଜଦଣ୍ଡ ତଳେ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା; ବାସୁପୂଜ୍ୟ ତାକୁ ଉଠାଇବାକୁ ହିଁ ମନା କଲେ। ମୁକ୍ତିର ଆହ୍ୱାନ ଆଗରୁ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଥିବା ସାଂସାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟସୂଚୀକୁ ଉତ୍ତର ଦିଏ ନାହିଁ, ଏହା ଏଥିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଠ କରୁଥିବା ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାଂସାରିକ ସଫଳତା ପୂର୍ବସର୍ତ୍ତ ନୁହେଁ; ପ୍ରାସାଦ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆତ୍ମାକୁ ଆଗରୁ ଶାସନ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟତା ପ୍ରମାଣ କରିବାର ଦରକାର ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପିତା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ବା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଡ଼କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଠେଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର ପଥ ଅନ୍ୟତ୍ର ଅଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନିବାର ଏକ ନୀରବ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ଜୈନ ପୁନର୍କଥନଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବିବରଣୀକୁ ଦେଖନ୍ତି।

ପ୍ରାସାଦ ଓ ରାଜକୁମାର ପଦ ଉଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନ ଓ ଅବିରାମ ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିବା ସେହି କଠୋର ସାଧନା ସେ ମଧ୍ୟ ସହିଲେ, ସେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ହେଉ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ବା ନକରିଥିଲେ। ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାରୁ ବା ଜଣେ ଶାସକ ରାଜା ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଥିବାଠାରୁ କମ୍ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସର୍ଟକଟ୍ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲା; ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ ଯାହା ହେଉ, ସାଧନା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାଠାରୁ ସେହି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦାବି କଲା। ସମୟ କ୍ରମେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆଚ୍ଛାଦନ କରୁଥିବା କର୍ମକୁ ଦଗ୍ଧ କରି କେବଳଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ବାଧା ବିନା ସବୁକିଛି ଦେଖେ। ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବାହାରୁ ନୂତନ ଭାବେ ଅର୍ଜିତ କିଛି ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମା ନିଜ କର୍ମ-ଆବରଣ ତଳେ ପୂର୍ବରୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନର ଅନାବରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ସେ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟର ତ୍ରିବିଧ ପଥର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ସେହି ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁନି, ସାଧ୍ୱୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଯାୟୀଙ୍କ ସମାଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା ପାଇଁ ସେ ଗଣଧର, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଚାରିପାଖ ପରି, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ସମାଜ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରୁ ଆସିଥିଲା; ସେମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲା ଅଂଶୀଦାରୀ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ଅଂଶୀଦାରୀ ଅନୁଭୂତି ଯେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷିତ ପଥରେ ମନ ଓ ଆଚରଣର ଅବିରତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ନା ଅଧିକ, ନା କମ୍। ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ, ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ, ଏବଂ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ରାଜସଭା ଜଣେ ରାଜକୁମାରଙ୍କଠାରୁ ଆଶା କରିପାରୁଥିବା କୌଣସି ସାଂସାରିକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗ ଆଡ଼କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଦର୍ଶ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା, ଯେଉଁ ଯୁବ ସାଧକମାନେ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ ଯେ ତ୍ୟାଗର ଅଧିକାର ଅର୍ଜନ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଥେଷ୍ଟ ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ବଞ୍ଚି ନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ସମୟରେ ବାସୁପୂଜ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ସଙ୍କେତ କରିଥିଲା। ସେ ଏପରି ଜଣେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଏପରି କୌଣସି ଅର୍ଜନ କେବେ ଆବଶ୍ୟକ ନଥିଲା।

ଅଳ୍ପ କେତେଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଅଂଶୀଦାର କରିଥିବା ଆଉ ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱରେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଘଡ଼ି ଆସିଲେ ସେ ଅଧିକାଂଶଙ୍କ ପରି ସମ୍ମେଦ ଶିଖର ଯାଇ ନଥିଲେ, ବରଂ ନିଜ ଜନ୍ମନଗରୀ ଚମ୍ପାପୁରୀରେ ହିଁ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଚମ୍ପାପୁରୀକୁ ସେହି ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଧରେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପାଞ୍ଚଟି କଲ୍ୟାଣକ — ଗର୍ଭାବତରଣ, ଜନ୍ମ, ତ୍ୟାଗ, ସର୍ବଜ୍ଞତା ଓ ମୋକ୍ଷ — ସମସ୍ତେ ଏକ ହିଁ ଭୂମିରେ ଘଟିଥିବା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ଥାନର ଏପରି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ସେହିଭଳି ଦାବି କରେ ନାହିଁ। ଆଜି ଚମ୍ପାପୁରୀ ଗସ୍ତ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଏପରି ଭୂଦୃଶ୍ୟ ଦେଇ ଚାଲନ୍ତି ଯାହାକୁ ଜୈନ ସ୍ମୃତି ପୃଥକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଶୃଙ୍ଖଳା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାବାହିକତା ଭାବେ ଦେଖେ; ଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଗୋଟିଏ ଠିକଣାରେ ମିଳିତ ହୁଏ। ପରମ୍ପରା ଅନ୍ୟତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଉପମହାଦେଶର ଲମ୍ବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଠାଏ, ଏକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଗୋଟିଏ ନଗରରେ ଓ ମୋକ୍ଷ ଶହ ଶହ ମାଇଲ ଦୂରର ଏକ ପର୍ବତରେ ଖୋଜିବାକୁ ଶିଖାଏ। ଏହାର ବିପରୀତରେ ଚମ୍ପାପୁରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଉପହାର ଭାବେ ଠିଆ ହୁଏ: ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଚାଲି ବୁଲିପାରୁଥିବା ପବିତ୍ର ଭୂମି ବୃତ୍ତ ଭିତରେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ ସମାହିତ।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ମହିଷର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଗାଢ଼ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏହି ପ୍ରତୀକକୁ ସେହି ଅଟଳ ଶକ୍ତି ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ପାଠ କରନ୍ତି, ଯାହା କଦାପି ଶାସନ ନକରିଥିବା ଏକ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସେହି ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇଲା, ଯେଉଁଠି ସିଂହାସନାସୀନ ପୂର୍ବସୂରୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସମୟରେ ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଶ୍ରମ ତଳେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଠିଆ ହେଉଥିବା ଭାରବାହୀ ପଶୁର ଚିହ୍ନ, ଯେ ରାଜକୁମାର କୌଣସି ସିଂହାସନର ଭାର ବହନ କରିନଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ଏହା ନିଜେ ଏକ ନୀରବ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଚିନ୍ତନ ଯୋଗ୍ୟ। ବାସୁପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ତାହା କଦାପି ରାଜନୈତିକ ନଥିଲା; ତାହା କେବଳ ଏକ ମନର ଅବିରତ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ସ୍ଥିର କରିସାରିଥିଲା ଯେ ତାହା କେଉଁଠି ଯାଉଛି।