କୁନ୍ଥୁନାଥ, ବିଶ୍ୱ ତ୍ୟାଗକାରୀ ସମ୍ରାଟ

ଗଙ୍ଗା କୂଳସ୍ଥ ମହାନଗର ହସ୍ତିନାପୁରରେ—ଯାହା ପରେ ମହାଭାରତରେ କୁରୁ ବଂଶର ରାଜଧାନୀ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା—ରାଜା ସୂର ଓ ରାଣୀ ଶ୍ରୀଦେବୀ ଏ ଯୁଗର ସପ୍ତଦଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଏପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗର୍ଭଧାରଣ ପରି, ରାଣୀ ପ୍ରଥମେ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭପ୍ରବେଶର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଅର୍ଥ କରେ। ଶିଶୁଟିର ନାମ କୁନ୍ଥୁନାଥ ରଖାଗଲା। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ହସ୍ତିନାପୁର ଜୈନ ସ୍ମୃତିରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଧାରଣ କରିଥିଲା, କାରଣ ଏହା ପରେ କ୍ରମାଗତ ତିନିଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜନ୍ମଭୂମି ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଗୋଟିଏ ରାଜଧାନୀ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଇତିହାସର ଏପରି କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଅତୁଳନୀୟ।

ଚବିଶ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୁନ୍ଥୁନାଥଙ୍କୁ ଅଲଗା କରେ ସେ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ତାହାର ବିଶାଳତା। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କୁ କେବଳ ତୀର୍ଥଙ୍କର ରୂପେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏ ଯୁଗର ଇତିହାସରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ବାରଜଣ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ମଧ୍ୟରୁ ଷଷ୍ଠ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରେ। ଏହା ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟମାନଙ୍କର ଏକ ବଂଶାବଳୀ; କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଅଧ୍ୟାୟ 1, ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଓ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଭରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରେ। ଜୈନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ, ଜଣେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଜ୍ଞାତ ଜଗତର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ଜୟ କରନ୍ତି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ ଚଉଦଟି ମହାରତ୍ନ ଓ ନଅଟି ନିଧି ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ଥାଏ—ସୈନ୍ୟ ଓ ହାତୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ ରତ୍ନ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଭଣ୍ଡାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏବଂ ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ରାଜାର ପହଞ୍ଚ ବାହାରେ ଥିବା ବିସ୍ତାରରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଗଣନା କରେ ଯେ ଏ ଯୁଗରେ ଏହି ଚଉଦଟି ରତ୍ନ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଷଷ୍ଠ ଆତ୍ମା କୁନ୍ଥୁନାଥ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଥମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ଏହି ସାର୍ବଜନୀନ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ବଂଶାବଳୀ, ଜୈନ କାଳଚକ୍ରର ସମଗ୍ର ବିସ୍ତାରରେ କେବଳ ମୁଷ୍ଟିମେୟ କେତେକ ଆତ୍ମା ହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କିଛି ବର୍ଷ ଧରି କୁନ୍ଥୁନାଥ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଲୌକିକ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଦୈବିକ ସିଦ୍ଧିର ଦୁଇଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ: ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥିବ କ୍ଷମତା, ଏବଂ ଭାବୀ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଗତିଶୀଳ କର୍ମବେଗ।

ଏହି ଦୁଇ ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ଟି—ସମଗ୍ର ଜ୍ଞାତ ବିଶ୍ୱ ଜୁଡ଼ି ବିସ୍ତୃତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ—ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଜୈନ ସ୍ମୃତିରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ତ୍ୟାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ, କାରଣ ଜୟ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଜିତ ଭୂମି ଅବଶିଷ୍ଟ ନଥିଲା—ତଥାପି ସେ ଚାଲିଗଲେ। ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳରୁ ଶାସକ ଓ ଧନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ସମୟରେ କୁନ୍ଥୁନାଥଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଶାନ୍ତିନାଥ ଓ ପରେ ଅରନାଥଙ୍କ ସହିତ, ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ତିନିଜଣ ଏ ଯୁଗର ତୀର୍ଥଙ୍କର ଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ତ୍ୟାଗକୁ ସର୍ବଦା ଏହା କହି ଖଣ୍ଡନ କରାଯାଇପାରେ ଯେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଅତି ଅଳ୍ପ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ତ୍ୟାଗକୁ ସେପରି ଖଣ୍ଡନ କରାଯାଇ ନ ପାରେ।

ସିଂହାସନ, ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୌକିକ ବନ୍ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି କୁନ୍ଥୁନାଥ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନତା ଓ ଅବିରତ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। କାଳକ୍ରମେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିବା କର୍ମସମୂହ ଦଗ୍ଧ କରି କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ—ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ବାଧାବିହୀନ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖେ। ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନୂତନ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସେହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଅପସାରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଯାହା ନୀତିଗତଭାବେ ପୂର୍ବରୁ ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ଥିଲା ତାହା ଦେଖିବାରୁ ସଦା ଅଟକାଇ ରଖିଥିଲା। ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ଏହା ଲାଭ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ, କାରଣ କେବଳଜ୍ଞାନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାରେ ସହଜାତ—ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ, କେବଳ ଆଚ୍ଛାଦିତ—ଏବଂ ଏପରି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଚ୍ଛାଦିତ ରହେ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ କୁନ୍ଥୁନାଥ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ପଥର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ଗଣଧରମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ, ଶ୍ରାବକ ଓ ଶ୍ରାବିକାଙ୍କ ସମାଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ପହଞ୍ଚାଇଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସଂଘ ଦ୍ୱାରା—ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ, ଶ୍ରାବକ ଓ ଶ୍ରାବିକା—ଚାରିଟି ପୃଥକ ଦଳ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସମାଜ ଭାବେ ସେମାନେ ଏକତ୍ର ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଶାନ୍ତିନାଥ ଯାହା ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ଅରନାଥ ପୁଣି ଯାହା ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ଥିଲେ, ସେହି ଏକ ଶିକ୍ଷାକୁ ସେ ଆଗକୁ ବହନ କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଢ଼ିକୁ ତାହା ସମ୍ବୋଧନ କରିଥିଲା—ସେହି ପିଢ଼ି ଯାହା ନିଜ ଜୀବିତ ସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଧାରଣ କରିବା ଓ ପରେ ଛାଡ଼ିବା ଦେଖିଥିଲା।

ତାଙ୍କ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣିକ, ସୈନିକ ଓ ସାନ ରାଜାମାନେ ଥିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ସେତେବେଳର ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ ରୂପେ ଜାଣିଥିଲେ। ସେହି ଇତିହାସ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିବାର ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଏପରି ଓଜନ ଦେଲା ଯାହା କୌଣସି ଆଜୀବନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ସେହି ଭାବେ ବହନ କରିପାରେ ନାହିଁ। କେବଳ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ନିଜ ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ କୌଣସି ଲୌକିକ ବିଜୟ, ତାହା ଯେତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନା କାହିଁକି, ଆତ୍ମାର ନିଜ କର୍ମ ଉପରେ ଅର୍ଜିତ ଆନ୍ତରିକ ବିଜୟର ସ୍ଥାନ ନେଇପାରେ ନାହିଁ।

ଜୈନ ପ୍ରତିମା-ବିଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଗଳ ଚିହ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଶାନ୍ତିନାଥ ଓ ପରେ ଅରନାଥଙ୍କ ଭଳି, ସେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ବର୍ତ୍ତମାନର ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶିଖରରେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ମନାଯାଏ—ଏହି ପର୍ବତ, ଯେଉଁଠାରେ ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଏ ଯୁଗର କୋଡ଼ିଏ ଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଆଜି ସମ୍ମେଦ ଶିଖର ଆରୋହଣ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ସେହି ଭୂମି ଉପରେ ଚାଲନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ କୁନ୍ଥୁନାଥ ଏକଦା ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ। ଜଣେ ରାଜ୍ୟ ଯାହା ଦେଇପାରେ ତାହା ସମସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିସାରିଥିବା ସେ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟର ଦୁର୍ବଳତା କିମ୍ବା ପରାଜୟରେ ନୁହେଁ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଶିଖରରେ ଥିବା ସମୟରେ ହିଁ ତାହାର ଶେଷ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଛିଲେ।

ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏହି କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରେ ଯେ ଏହି ଏକା ଶିକ୍ଷା ଶାନ୍ତିନାଥ, କୁନ୍ଥୁନାଥ ଓ ଅରନାଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁସାରେ ତିନିଥର ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା—ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଶିଖରରେ ଥିବା ସମୟରେ। ଏହି ପୁନରାବୃତ୍ତି ଏକ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ଯେ ଲୌକିକ ସଫଳତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମା ନିଜ ପାଇଁ ଏବେ ବି ଋଣୀ ଥିବା ଗଭୀର ଶୃଙ୍ଖଳାରୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝିବା କେତେ ସହଜ।