અય્યનાર, ગામના દરવાજાના રક્ષક

તમિલનાડુના મહાન મંદિર નગરો તેમના ઊંચા ગોપુરમ સહિત ઉદય પામ્યા તે પહેલાં, દક્ષિણના ગામડાં પહેલેથી જ એક ગણીને વધુ પ્રાચીન અને ગહન દિવ્યતાના સ્વરૂપ દ્વારા સંરક્ષિત હતાં. રક્ષક દેવતા અય્યનાર તેમનું મંદિર વસાહતના હૃદયમાં નહીં, પણ તેની બરાબર ધાર પર સ્થાપે છે, ખેતરો, જંગલો, અને ખુલ્લાં રસ્તાઓ તરફ બાહ્ય તરફ મુખ કરીને, જ્યાંથી જોખમ આવી શકે છે. મોટા મંદિરના ગર્ભગૃહમાં ગહનાઈમાં પ્રતિષ્ઠિત દેવતાઓથી વિપરીત, જેમાં ક્રમશઃ આંગણાં અને દરવાજાથી પસાર થયા પછી જ પહોંચી શકાય છે, અય્યનાર ગામની સીમાને બરાબર પોતાનું ઘર બનાવે છે, માણસની વસાહત અને તેની આગળના જંગલ વચ્ચે શાબ્દિક રીતે સ્થિત.

તેમના મૂળ વિશે સૌથી વ્યાપક રીતે કહી જતી કથા મુજબ, તમિલ કંદ પુરાણના યુદ્ધ કાંડમાંથી લીધી અને સ્કંદ પુરાણના પ્રથમ કાંડના કૌમારિક ભાગમાં હરિહર પુત્રની આખ્યાનમાં પ્રતિધ્વનિત, અય્યનાર હર સ્વરૂપમાં શિવ અને વિષ્ણુના મિલનમાંથી જન્મ્યા. વિષ્ણુએ બ્રહ્માંડીય સમુદ્રના મંથનમાં અસુરોને હરાવવા માટે મોહિનીનું મોહક સ્ત્રી સ્વરૂપ ધર્યું હતું. તે મિલનમાંથી જન્મેલા પુત્રને હરિહર પુત્ર કહેવાયા, હરિ અને હરના પુત્ર, એક નામ અને મૂળ કથા જે તેઓ સબરીમાલાના અય્યપ્પન સાથે ખૂબ ગાઢ રીતે વહેંચે છે. આ રિશ્તો એટલો ગહન છે કે ઘણી પ્રાદેશિક પરંપરાઓમાં બંનેને સંપૂર્ણપણે અલગ આકૃતિઓ તરીકે નહીં, પણ એક જ રક્ષક-દેવતા, શાસ્તા, ના વિવિધ પ્રગટીકરણ તરીકે સમજવામાં આવે છે.

તમિલ ગ્રામજનો લાંબા સમયથી માનતા આવ્યા છે કે અય્યનારનું કાર્ય, રાત દર રાત, ઘોડા પર સવાર થઈ ગામની પરિધિને સંપૂર્ણ લંબાઈમાં ચલાવવું છે. તેઓ સહાયક આત્માઓની ટુકડી સાથે સવારી કરે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે ઉગ્ર રક્ષક કરુપ્પુસામી અને ઘણા વિસ્તારોમાં એક તેવીસ નાના દેવતાઓની સમૂહ અંતર્ભુક્ત થાય છે. તેઓ સાથે અંધકારમાં ચોકી કરે છે, દુષ્ટ આત્માઓ, રોગ લાવનારી શક્તિઓ, ચોર, અને કોઈપણ માનવતા રહિત હાજરીને અટકાવવા માટે જે અન્યથા સુતેલા ગામમાં ઘૂસી તેના લોકો, ફસલો, અથવા પશુધન પર નુકસાન લાવી શકે.

આ રાત્રીય પહેરોથી જ તમિલનાડુમાં ગમે ત્યાં અય્યનાર પૂજાની સૌથી દૃષ્ટિમાં આકર્ષણીય વિશેષતા ઉદ્ભવે છે. વિશાળ ટેરાકોટા ઘોડા, અને બહુધા હાથીઓ, ગામોના મંદિરોમાં પહરેદારી તરીકે ઊભેલા છે, કેટલાક પંદર ફૂટથી વધુ ઊંચા. તેમની રંગેલી આંખો હજુ પણ દોડતી હોય તેમ ક્ષિતિજ તરફ સ્થિર રહે છે. આ પરંપરાગત અર્થમાં પ્રતિષ્ઠિત, સ્થાયી દેવતા છબીઓ નથી, પણ મનોતી ભેટો છે, ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવેલી ભેટો જે અય્યનારને તેમના અનંત જાગૃતિ માટે નવા વાહનો પ્રદાન કરવા, અથવા કોઈ પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થયા બાદ, રોગ નિવારણ પછી, અથવા ફસલ બચ્યા પછી કૃતજ્ઞતામાં અર્પણ કરવામાં આવે છે.

ઘોડા વેલાર તરીકે ઓળખાતા વંશવાહી કુંભાર-પુરોહિત સમુદાય દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેઓ એક વિશિષ્ટ વિધિમાં દિવસોના સમયગાળો દરમ્યાન કાચી માટીમાંથી તેમને આકાર આપે છે. પ્રક્રિયા એક સમારોહમાં પરિણમે છે જે માટીની આકૃતિમાં દિવ્ય જીવન ફૂંકવું માનવામાં આવે છે તે પહેલાં તે મંદિરે બાહ્ય તરફ મુખ કરીને સ્થાપિત કરવામાં આવે. સંસ્કૃત સ્થાનમાં તમિલમાં આ સંપૂર્ણ પરંપરા પાળતા અધિકાંશ મોટા મંદિરોની અધ્યક્ષતા કરતા બ્રાહ્મણ પુરોહિતોથી વિપરીત, વેલાર એક બિન-બ્રાહ્મણવાદી ગ્રામ પરંપરા ચાલુ રાખે છે જેને ઘણા વિદ્વાનો દક્ષિણમાં વૈદિક વિધિનો વ્યાપક પ્રસરણ પહેલાંની અવધિ તરફ શોધે છે.

આ પરંપરાને ખાસ કરીને હૃદયસ્પર્શી બનાવે છે તે હકીકત કે, મોટાભાગના હિંદુ મંદિરોમાં જોવાતી સતર્કતાથી સંરક્ષિત પત્થર અથવા કાંસાની છબીઓથી વિપરીત, આ ટેરાકોટા ઘોડાઓ કોઈકાળ ટકી રહેવાનાં નથી. ખુલ્લી હવાવાળા ગામોના મંદિરોમાં ચોમાસાની વરસાદ, સૂર્ય, અને પવનનો પ્રભાવ સહ્યા કર્યા, તેઓ ધીમે ધીમે તૂટે છે, ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે, અને મહિનાઓ તથા વર્ષોમાં તેમણે આકાર આપવામાં આવ્યો હતો તે જ માટીમાં પાછા ઘૂળી જાય છે. અય્યનારનો સુરક્ષા માંગતા નવા ભક્તો તરફથી નવી ભેટો તેમની જગ્યા લે છે.

અવહેલણા તરીકે જોવાથી દૂર, સર્જન અને ક્ષયનું આ ચક્ર દેવતાની ભૂમિકા માટે યોગ્ય તરીકે સમજવામાં આવે છે. અય્યનારનું સુરક્ષા કોઈ સ્થિર, શાશ્વત સ્મારક નથી, પણ પ્રત્યેક ગામ પેઢી દ્વારા સતત નવીકરણ કરવામાં આવતો એક ચાલુ, જીવંત સંબંધ છે. પ્રત્યેક નવો માટીનો ઘોડો એક તાજી પ્રતિજ્ઞા બને છે કે રક્ષક સવારી ચાલુ રાખશે, અને ગામ શ્રદ્ધા જાળવી રાખશે, જ્યાં સુધી બંને ટકી રહે.

આજે પણ, ગ્રામીણ તમિલનાડુમાંથી પસાર થતા પ્રવાસીઓ ગામોની ધારે પહેરો આપતા આ શાંત, મોસમ-ક્ષતિગ્રસ્ત માટીના ઘોડાઓનો સામનો કરે છે. બાહ્ય આગંતુકો અક્સર તેમને માત્ર રોડસાઇડ જિજ્ઞાસા તરીકે અવગણે છે, પણ ગામડાં પોતે તેમને એક અટૂટ બંધનના દૃશ્યમાન નિશાન તરીકે સમજે છે. અય્યનાર તે દેવતા છે જેમણે મંદિરની દીવાલો પાછળ નહીં પણ સલામતી અને અજ્ઞાતના વચ્ચેના સીમાણે પોતાનું ઘર બનાવવાનું પસંદ કર્યું, પ્રત્યેક રાત્રે સવારી કર્યું જેથી અંદર સોતા લોકો નિર્ભય રહે.

ઘણા ગામો નવાં ટેરાકોટા ઘોડાઓની સ્થાપના એક વાર્ષિક ઉત્સવ સાથે સમયમાપન કરે છે, જે ધાણક સમયે પછી ધરાવવામાં આવે છે, જ્યારે સમુદાય વેલાર કુંભારોથી નવા વાહનો બનાવવા તથા પાછલા વર્ષની ભેટોના તૂટેલા અંશોને આરામ આપવા માટે ભેગા થાય છે. આ સમયતત્વ કોઈ આકસ્મિકતા નથી. જે ગામે હમણાં જ તેની ફસલ લાવી હોય તેની પાસે નવા ઘોડાઓ બનાવવાનું સામર્થ્ય અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું સ્પષ્ટતમ કારણ બંને છે, કારણ કે અય્યનારનો રાત્રીય જાગૃતિ ફસલો પોતે ચોરી, અનિષ્ટ, અને મોસમો વચ્ચે ખેતરોમાં ભટકતી આત્માઓથી સુરક્ષિત રાખવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે.

કરુપ્પુસામી, અય્યનારના સર્વોચ્ચ સહાયક, તમિલનાડુમાં મોટાભાગે પોતાના જ અધિકાર તરીકે એક ઉગ્ર રક્ષક તરીકે સ્વતંત્ર રીતે પૂજિત છે, ઘણીવાર તલવાર સાથે દર્શાયેલા, અને ખાસ કરીને જાદુટોણો અને અનિષ્ટકારી આત્માઓ વિરુદ્ધ બોલાવવામાં આવે છે જેમને સામાન્ય પ્રાર્થના સહજતાથી દૂર કરી શકે નહીં. અય્યનાર અને કરુપ્પુસામી સાથે સવારી કરવાના કહેવાતા એક તેવીસ નાના દેવતાઓ વિસ્તાર દર વિસ્તાર વિવિધ છે, સ્થાનીય ઇતિહાસ, મૃત્યુ પછી રક્ષણમાં ઉચ્ચીકરણ કરાયેલા સ્થાનીય નાયકો, અને તે વિશેષ ગ્રામીણ વિસ્તાર માટે સ્થાનીય જોખમોને પ્રતિબિંબિત કર્યા.

મોટા મંદિર સંકુલોની અંતર્મુખી ભૂમિતિ સાથે પરિચિત આગમનકર્તાઓ, જ્યાં દેવતા સર્વાધિક આંતરિક બિંદુમાં પ્રતિષ્ઠિત બેસે છે અને ભક્તો દરવાજોના ક્રમમાં ક્રમશઃ નજીક જાય છે, અક્સર શરૂઆતમાં અય્યનારના બાહ્ય-મુખી મંદિરને વિચ્ છેદક લાગે છે. એક વાર દેવતાની ભૂમિકા યોગ્ય રીતે સમજીને તર્ક સ્પષ્ટ બને છે: અય્યનાર મુખ્યત્વે અકેલીમાં પ્રાર્થનીય અને માગણી કરવાનો ઉપાસ્ય નથી, પણ એક જાગૃતિ છે જેની દૃષ્ટિ જંગલ પર પોતે પડવાનું અપેક્ષિત છે, બરાબર તે દિશા સ્કેન કરતા જ્યાંથી મુશ્કેલી સદાકાલ આવવાની અપેક્ષા રહી છે.

અય્યનાર પૂજા કોઈકાળ તેને રાખવા માટે કોઈ મધ્યવર્તી ધાર્મિક સત્તાની અનુમતિ નથી પણ માટે જરૂરી રહ્યું; તે સામાન્ય રીતે ચાલુ છે, ગામ દર ગામ, કુંભાર-પુરોહિતો, સ્થાનીય ભક્તો, અને માટીના ઘોડાઓ શું છે તેના મૌખિક સ્મૃતિ દ્વારા આગળ કરવામાં આવે છે અને તેમણે શા માટે નવીકરણ કરવું જોઈએ. તાજેતરના દશકોમાં સરકારી વારસત સર્વેક્ષણો અને શિલ્પ પુનરુજ્જીવન પરિયોજનાઓએ વેલાર કુંભારોની તકનીકમાં રસ લીધો છે, આંશિક રીતે આશંકા તરીકે કે સસ્તી ઔદ્યોગિક સામગ્રી આખરે હાથથી આકાર આપીને માટીની પરંપરા બદલી આપી શકે છે. તેમ છતાં ઘણા ગામોમાં આ પરંપરા મોટે ભાગે અપરિવર્તિત ચાલુ છે, કોઈ સંરક્ષણ પ્રયાસ કરતાં વધુ આ સાધારણ, ચાલુ જરૂરત દ્વારા આગળ કરવામાં આવે છે જે ગામજનો હજુ પણ અય્યનાર માટે અનુભવે છે જે તેઓ સુતાં હોય ત્યારે સીમા પર સવારી કરે.