अय्यनार, गावाच्या वेशींचे रक्षक

तमिळनाडूचे महान मंदिर नगर आपल्या उंच गोपुरांसह उदयास येण्यापूर्वी, दक्षिणेतील गावे आधीच एक खूप प्राचीन व घनिष्ठ दिव्यत्वाच्या स्वरूपातून संरक्षित होती. अय्यनार, रक्षक देवता, आपला मंदिर वस्तीच्या हृदयात नव्हे तर तिच्या ठीक किनारी उभे करतो, बाहेरच्या दिशेने शेतांना, जंगलांना, व खुल्या रस्त्यांकडे तोंड करून जिथून धोका येऊ शकतो. विशाल मंदिराच्या खोल गर्भगृहात स्थापित देवतांप्रमाणे नाही, ज्यांच्यापर्यंत केवळ क्रमबद्ध अंगणे व दारे ओलांडल्यानंतरच पोहोचता येते, अय्यनार गावाच्या सीमेवरच आपले घर बनवतो, अक्षरशः मानवी वस्ती व तिच्या पलीकडील जंगली प्रदेश यांच्यामध्ये स्थित.

त्याच्या उत्पत्तीबद्दल सर्वाधिक व्यापकपणे सांगितल्या जाणाऱ्या विवरणानुसार, तमिळ कांड पुराणाच्या युद्ध कांडापासून घेतलेल्या व स्कंद पुराणाच्या कांड १ च्या कौमारिका भागात हरिहरपुत्राच्या कथेत प्रतिध्वनित, अय्यनार शिव, हर स्वरूपात, व विष्णू, ज्यांनी ब्रह्मांडीय सागरच्या मंथनात राक्षसांना हराण्यासाठी मोहिनीचे मोहक स्त्री रूप धारण केले होते, यांच्या मिलनातून जन्मला. त्या मिलनातून जन्मलेल्या पुत्राला हरिहरपुत्र म्हणून संबोधले जाऊ लागले, हरी व हराचा पुत्र, असे नाव व उत्पत्ती कथा जो तो सबरीमालाच्या अय्यप्पनसोबत गहनरित्या सामायिक करतो. हे नाते इतके खोल आहे की अनेक प्रादेशिक परंपरांमध्ये दोघे पूर्णपणे वेगळे व्यक्ती न मानता एकाच रक्षक-देवता, शास्ताच्या वेगवेगळ्या प्रकटीकरणे समजले जातात.

तमिळ ग्रामस्थ दीर्घकाळापासून विश्वास ठेवत आले आहेत की अय्यनाराचे काम, रात्री रात्री, आपल्या घोड्यावर स्वार होऊन गावाच्या परिघाची संपूर्ण लांबी स्वारी करणे हे आहे. ते सहायक आत्म्यांच्या एका दलांसोबत स्वारी करतात, ज्यामध्ये सामान्यतः उग्र रक्षक करुप्पुसामी असतो आणि अनेक भागांत, एकवीस लहान देवतांचा समूह असतो. एकत्र ते अंधारात गश्त घालतात दुष्ट आत्मे, रोग आणणाऱ्या शक्ती, चोर, व कोणताही द्वेषपूर्ण उपस्थिती रोखून ठेवण्यासाठी जी अन्यथा झोपलेल्या गावात घुसून त्याच्या लोकांना, पिकांना, किंवा गुरांना हानी पोहोचवू शकते.

ही रात्रीची गश्त तमिळनाडूत कुठेही अय्यनार पूजेच्या सर्वाधिक दृश्यदृष्ट्या आकर्षक विशेषतेला जन्म देते. विशाल टेराकोटा घोडे, व बहुतेकदा हत्ती, गावाच्या मंदिरांत पहारेदार म्हणून उभे असतात, काही तर पंधरा फुटांपेक्षा अधिक उंच. त्यांचे रंगवलेले डोळे क्षितिजाकडे अजूनही धावत असल्यासारखे स्थिर राहतात. हे पारंपरिक अर्थाने देवाच्या स्थापित, स्थायी प्रतिमा नाहीत, तर नवस अर्पणे आहेत, भक्तांद्वारे दिलेली भेटवस्तू अय्यनाराला त्याच्या अंतहीन जागरणासाठी ताजे वाहने पुरवण्यासाठी, किंवा एखादी नवस पूर्ण झाल्यावर, एखादा रोग बरा झाल्यावर, किंवा फसल वाचवल्यावर कृतज्ञता म्हणून दिलेली.

घोडे वेलार नावाच्या वंशपरंपरागत कुंभार-पुजारी समुदायांद्वारे बनवले जातात, जे त्यांना दिनांच्या कालावधीत एका विशेष विधीत न भाजलेल्या मातीपासून आकार देतात. प्रक्रिया एका समारंभात समाप्त होती जो मातीच्या आकृतीत दैवी जीवन फुंकल्यामुळे पवित्र केला जाणारा मानला जातो. तो मंदिरात स्थापित होण्यापूर्वी बाहेरच्या दिशेने तोंड करून ठेवला जातो. अधिकांश मोठ्या मंदिरांची अध्यक्षता करणाऱ्या ब्राह्मण पुजाऱ्यांच्या विपरीत, वेलार या संपूर्ण परंपरेचा अभिनय संस्कृत न करता तमिळ भाषेत करतात, एक अ-ब्राह्मणवादी गाव प्रथा चालू ठेवत आहेत जी अनेक विद्वान दक्षिणात वैदिक विधीच्या व्यापक प्रसारापूर्वीच्या काळापर्यंत शोधतात.

ही प्रथा विशेषतः अर्थवान करणारी गोष्ट ही आहे की, बहुतेक हिंदू मंदिरांत आढळणाऱ्या काळजीपूर्वक संरक्षित दगडी किंवा कांस्य प्रतिमांप्रमाणे नाही, हे टेराकोटा घोडे कधीही टिकून राहण्यासाठी हेतुपूर्वक बनवलेले नाहीत. उघड्या हवेतील गावाच्या मंदिरांत मान्सूनचा पाऊस, सूर्य, व वारा यांच्या संपर्कात राहून, ते हळूहळू तडकतात, झिजतात, व महिने व वर्षांत ते ज्या मातीपासून आकार दिले गेले होते त्यात परत विरघळतात. अय्यनाराचे संरक्षण शोधणाऱ्या नवीन भक्तांकडून नवीन अर्पणे बदलांत येतात.

दुर्लक्ष म्हणून पाहण्यापासून खूप दूर, निर्मिती व क्षयाचे हे चक्र देवतेच्या भूमिकेस योग्य समजले जाते. अय्यनाराचे संरक्षण एक स्थिर, शाश्वत स्मारक नसून प्रत्येक गाव पिढीद्वारा सतत नूतनीकरण केले जाणारे चालू असलेले, जिवंत नाते आहे. प्रत्येक नवीन मातीचा घोडा एक ताजे वचन बनतो की रक्षक स्वारी चालू ठेवेल, व गाव विश्वास राखेल, जेव्हा दोघे टिकून राहतील.

आजही, ग्रामीण तमिळनाडूतून प्रवास करणारे लोक गावाच्या काठांवर पहारा देणारे हे शांत, हवामान-जीर्ण मातीचे घोडे भेटतात. बाहेरून आलेले लोक अनेकदा त्यांना केवळ रस्त्याच्या कडेला असलेल्या कुतूहलाच्या वस्तू म्हणून दुर्लक्षित करतात, परंतु गावेच त्यांना एका न तुटलेल्या बंधाच्या दृश्यमान खुणा म्हणून समजतात. अय्यनार हा एक ऐसा देव आहे जिने मंदिराच्या भिंतींमागे नव्हे तर सुरक्षितता व अज्ञात यांच्यामधील उंबरठ्यावर आपले घर बनवण्याचे निवडले, प्रत्येक रात्री स्वारी करत जेणेकरून भीतरचे लोक भयरहित झोपू शकतील.

अनेक गावे नवीन टेराकोटा घोड्यांची स्थापना एका वार्षिक पर्वाशी समन्वित करतात, अनेकदा फसल कापणीनंतर आयोजित, जेव्हा समुदाय वेलार कुंभारांकडून नवीन वाहने बनवून घेण्यासाठी व मागील वर्षाच्या तुटलेल्या अर्पणांना विश्राम देण्यासाठी एकत्र येतो. हा समय योगायोग नसून हेतुपूर्वक आहे. एक गाव जो अभ्यासच आपली फसल घेऊन आला आहे त्याच्याकडे नवीन घोडे बनवून घेण्याचे साधन व कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे सर्वातस्पष्ट कारण दोन्ही आहेत, कारण अय्यनाराच्या रात्रीच्या जागरणला फसलांनेच चोरी, अनिष्ट, व मौसमांच्या दरम्यान शेतांत भटकणाऱ्या आत्म्यांपासून सुरक्षित राहण्याचा श्रेय दिला जातो.

करुप्पुसामी, अय्यनाराचा सर्वाधिक प्रमुख सहायक, स्वतः तमिळनाडूच्या बहुतांश भागात स्वतंत्रपणे आपल्या अधिकारात एक उग्र रक्षक म्हणून पूजले जातात, अनेकदा तलवार घेऊन चित्रित, व विशेषतः जादू-टोणा व दुष्ट आत्म्यांविरुद्ध बोलावले जातात जी सामान्य प्रार्थना सहजपणे दूर करू शकत नाहीत. अय्यनार व करुप्पुसामीसोबत स्वारी करण्यासाठी सांगितले जाणारे एकवीस लहान देवता प्रदेश-दर-प्रदेश बदलतात, स्थानिक इतिहास, मृत्यूनंतर रक्षकपदापर्यंत उन्नत केलेले स्थानिक नायक, व त्या विशेष ग्रामीण क्षेत्रासाठी विशिष्ट स्थानिक धोके प्रतिबिंबित करून. हीच लचकता अय्यनार पूजाला प्रत्येक गावांत खोलवर रुजलेले राहण्यास अनुमती दिली आहे, कठोर, अपरिवर्तनीय सदस्यत्व असलेल्या एकच वर्तुळात रूपांतरित होण्यापेक्षा.

मोठ्या मंदिर परिसरांच्या अंतर्मुखी भूमितीशी परिचित भेटींदार, जेथे देवता सर्वात भीतरील बिंदूवर स्थापित बसतो व भक्त दरवाजांच्या एका क्रमाद्वारे क्रमप्रणाली पास करून जातात, अनेकदा अय्यनाराच्या बाहिर्मुखी मंदिराला सुरुवातीला भ्रमणकारी वाटतो. एक दा देवतेची भूमिका बरोबर समजली की तर तर्क स्पष्ट होतो: अय्यनार मुख्यतः एकांतात संपर्क व प्रार्थनेची वस्तू नसून एक पहारेदार आहे ज्याची दृष्टि जंगलीवरच पडण्यास आहे, ठीक त्या दिशेला निरीक्षण करत जिथून परेशानी नेहमीच येण्याची अपेक्षा केली जाते. मंदिराचे अभिमुखीकरण स्वतःच एक प्रकारचा धर्मशास्त्र आहे, देवताची दृष्टी कुठे लागली पाहिजे हे दृश्यमान विधान.

अय्यनार पूजाला कधीही केंद्रीय धार्मिक प्राधिकरणाची मान्यता टिकून राहण्यासाठी आवश्यक नव्हती; ती केवळ चालू राहिली, गाव-दर-गाव, कुंभार-पुजाऱ्यांनी, स्थानिक भक्तांनी, व मातीचे घोडे कशासाठी आहेत व त्यांचे नवीनीकरण का केले पाहिजे याच्या मौखिक स्मृतीने पुढे नेले. हाल दशकांमध्ये सरकारी विरासत सर्वेक्षण व शिल्पकला पुनरुज्जीवन परियोजनांनी वेलार कुंभारांच्या तंत्रांमध्ये स्वारस्य घेतली आहे, अंशतः या चिंतेपासून की सस्ती औद्योगिक सामग्री अखेरीस हाताने आकार दिलेल्या मातीची परंपरा बदलू शकते. तरीही अनेक गावांत ही प्रथा मोठ्या प्रमाणात अपरिवर्तित चालू आहे, कोणत्या संरक्षण प्रयासापेक्षा कमी तर सामान्य, सतत आवश्यकतेने प्रेरित जी ग्रामीणांना एका रक्षकासाठी अजूनही जाणवते जो त्यांच्या झोपेचा वेळ सीमेवर स्वारी करत राहतो.