मञ्जुश्रीः प्रज्ञाखड्गश्च

महायानबौद्धधर्मस्य महतां बोधिसत्त्वानां मध्ये मञ्जुश्रीः प्रज्ञायाः मूर्तरूपत्वेन विशिष्टं स्थानं धारयति। प्रज्ञा अर्थात् बुद्धिः, सूक्ष्मतरं तु सा विवेकिनी अन्तर्दृष्टिः, या सत्यं यत् तद्वत् प्रतीयमानात् भेदयति। सः प्रायः युवरूपेण सिंहासीनः दृश्यते; सः सिंहः तां निर्भयतां सूचयति या सत्याद् बुद्धेः जायते। दक्षिणहस्ते सः ज्वलन्तं द्विधारं खड्गं धारयति, वामहस्ते च पद्मं यस्मिन् प्रज्ञापारमिता-शास्त्रस्य पुस्तकं स्थापितम्। सुधनस्य तीर्थयात्रिकस्य मार्गदर्शकत्वेन तस्य भूमिका गण्डव्यूहे, अवतंसकसूत्रस्य एकोनचत्वारिंशे अध्याये, अभिलिखिता; तत्र मञ्जुश्रीः एव प्रथमं सुधनं तान् आचार्यान् अन्वेष्टुं प्रेषयति ये तस्य बोधिमार्गं परिपूरयिष्यन्ति।

प्रज्ञाखड्ग इति प्रसिद्धम् इदं खड्गं न हिंसायाः शस्त्रं, किन्तु मोक्षस्य। तस्य फलकं न मांसं छिनत्ति, अपि तु मोहमेव, अविद्यामूलं छिनत्ति यत् सत्त्वान् दुःखे बध्नाति। तस्य प्रभास्वरा धारा शून्यतायां तीक्ष्णां प्रज्ञां जनयति इति वर्ण्यते — शून्यता अर्थात् न कोऽपि धर्मः स्वतन्त्रतया वा शाश्वततया वा विद्यते इति अवबोधः, यम् महायानशिक्षा मोक्षस्य कुञ्चिकां मन्यते। क्रुद्धे वज्रयानरूपे (महायानस्य गूढा तान्त्रिकशाखा) मञ्जुश्रीः मोहशक्तिषु प्रति एतत् खड्गं सक्रियं धारयन् दृश्यते। तस्य अत्यन्तं शान्तेष्वपि रूपेषु खड्गं कोशाद् अनिर्गतम् एव तिष्ठति।

एका प्रिया उपदेशकथा वदति यत् कश्चन आचार्यः स्वमन्दिराय मञ्जुश्रियः नवां प्रतिमां कारितवान्। तस्य अनावरणे सः शिल्पिनं पृष्टवान् — “किन्तु खड्गस्य कोशः कुत्र?” शिल्पी भीतः अभवत्, मन्यमानः यत् सः किमपि दोषं कृतवान्; परं आचार्यः केवलं हसितवान्। प्रज्ञा कदापि न विश्राम्यति इति सः व्याख्यातवान्। मञ्जुश्रियः कोशस्य आवश्यकता नास्ति, यतः सत्या अन्तर्दृष्टिः कदापि कोशे न निक्षिप्यते न वा पार्श्वे स्थाप्यते।

मञ्जुश्रिया सह सम्बद्धासु प्रियतमासु कथासु एका चीनदेशस्य वुताइ-पर्वतं वर्णयति, यः तस्य समस्तेषु स्थानेषु सर्वोपरि पवित्रः अस्ति। वदन्ति यत् सः स्वखड्गेन दुर्गमेषु पर्वतेषु मार्गान् छिन्नवान्, यथा तं अन्वेष्टुम् इच्छन्तः तीर्थयात्रिकाः गन्तुं शक्नुयुः। कथेयं शाब्दिकेतिहासात् अधिका स्वयम् एकोपदेशरूपेण अवगम्यते। आध्यात्मिकमार्गे विघ्नाः, तीर्थयात्रिकस्य पथं रुन्धन्तः पर्वताः इव, बलेन न अभिभूयन्ते; ते प्रज्ञायाः स्पष्टतया छिन्नाः भवन्ति, तत्रैव प्रयुक्ता यत्र मोहः सर्वाधिकः घनः अस्ति।

मञ्जुश्रीः बौद्धजगति अनेकैः नामभिः स्वरूपैश्च पूज्यते — जापाने मञ्जु इति, चीने वेनशु इति, तिब्बतीयवज्रयानाभ्यासे यमान्तकः इति उग्रबहुभुजस्वरूपेण। विशेषतः छात्रैः, विद्वद्भिः, मनःस्पष्टतां च अन्विच्छद्भिः जनैः सः आह्वीयते; हिमालयप्रदेशे पूर्वीये एशियायां च मठेषु अध्ययनात् वादविवादात् वा पूर्वं तस्य नाम उच्चार्यते।

तस्य मन्त्रः “ॐ आरा पा चा न धीः” तीक्ष्णां भेदिनीं बुद्धिम् आवाहयितुं जप्यते। प्रत्येकम् अक्षरं परम्परया प्रज्ञायाः कञ्चन पक्षं प्रति सङ्गच्छते — स्थिरस्वात्मविश्वासस्य छेदनात् आरभ्य, शून्यतापि स्वयं यत् अन्यत् किमपि इति ग्रहीतुं न शक्यते इति अवबोधपर्यन्तम्। परीक्षाः, वादविवादाः, कठिनाध्ययनं वा सज्जीकुर्वन्तः छात्राः इदं विशेषतः स्वमनसः स्पष्टतां तीक्ष्णीकर्तुं पठन्ति, न बाह्यानुग्रहं याचितुम्।

बौद्धप्रतिमाविज्ञाने मञ्जुश्रियः उपस्थितिः, उत्थितखड्गः, मुखभावः उग्रः न अपि तु शान्तः, स्थायिनीं शिक्षां ददाति। गहनतमा करुणा तीक्ष्णतमा प्रज्ञा च विरोधिनौ न स्तः, अपि तु एकस्य खड्गस्य द्वौ अग्रभागौ स्तः। करुणारहिता प्रज्ञा छिनत्ति, छिन्नस्य तस्य अविचारम्; प्रज्ञारहिता करुणा मोहं दयालुतां मन्येत सुकरम्। मञ्जुश्रियः शान्तः अक्षुब्धः आसनः, शिरसः उपरि ज्वलन्तं खड्गं धृत्वापि, सूचयति यत् सत्या अन्तर्दृष्टिः त्वरितुं बलेन स्वं सिद्धं कर्तुं वा न अपेक्षते, यतः सा पूर्वमेव स्पष्टं पश्यति यत् त्वरां विना कर्तुं शक्नोति।

मञ्जुश्रीः प्रायः सर्वदा युवा दृश्यते, बहुधा षोडशवर्षीयः राजकुमारः इव, न तु अध्ययनस्य सञ्चितैः वर्षैः भारयुक्तः वृद्धः ऋषिः इव। इयं युवावस्था स्वयं शिक्षा अस्ति, न कलात्मकपरम्परायाः आकस्मिकता। महायानावबोधे प्रज्ञा दीर्घजीवने शनैः सञ्चितानां तथ्यानां कोषः नास्ति, अपि तु दर्शनस्य गुणः, यः कस्मिन्नपि, वयसः निरपेक्षं, मोहे छिन्ने नवीनः तत्क्षणिकः च भवितुम् अर्हति। शून्यतायाः साक्षात्कारं कृतवान् बोधिसत्त्वः अनुभवेन न क्लाम्यति न वा विरज्यति, यतः सः यत् पश्यति तत् सञ्चितज्ञानस्य राशिः नास्ति, अपि तु वस्तूनां यथा सन्ति तथा नित्यनवीना स्पष्टता अस्ति।

मञ्जुश्रीः महायानसूत्रेषु बहुशः तं पुरुषं रूपेण प्रकटयति यः बुद्धात् एव गहनतमां शिक्षां निष्कासयति, यथार्थकाले यथार्थं प्रश्नं पृच्छन्, येन सभा अन्यथा न लभेत तादृशं व्याख्यानं प्रेरयति। विमलकीर्तिसूत्रे मञ्जुश्रीः एव तं रुग्णं गृहस्थं विमलकीर्तिं यदा अन्ये बोधिसत्त्वाः साहसं न कुर्वन्ति तदा गच्छति, तयोः अद्वयस्वभावविषयकः संवादः सम्पूर्णे महायानवाङ्मये प्रसिद्धतमेषु अंशेषु गण्यते। एषा पुनरावृत्ता भूमिका — यः पृच्छति यत् अन्ये सङ्कोचन्ते — तस्य खड्गेन धृतं तदेव मूलं दृढयति — प्रज्ञा यत्र मोहः अगाधतमः तत्र गन्तुं न भीता।

तिब्बत-चीन-जापान-विस्तृत-हिमालय-लोकानां मठवासिनः छात्राः कठिनाध्ययनम् औपचारिकवादविवादं वा आरभ्य पूर्वं मञ्जुश्रियम् अद्यापि आह्वयन्ति, तस्य मन्त्रजपं केवलम् औपचारिकतां न अपि तु मानसस्पष्टतायै यथार्थां प्रार्थनां मन्यमानाः। कानिचन परम्पराः मन्यन्ते यत् सत्यया भक्त्या तस्य नाम मन्त्रं च जपन् मासान् यावत् अभ्यासे स्मृतिं बोधं च क्रमेण तीक्ष्णयति, न तु अध्ययनानुशासनस्य परितः कस्मिंश्चित् जादुमयेन लघुमार्गेण, अपि तु मनः तस्यैव अविचलितस्पष्टतायां स्थिरं प्रशिक्षयन्, यां मञ्जुश्रियः स्वीयं प्रतिमाविज्ञानं प्रकटयति। एवं बोधिसत्त्वः केवलं प्राचीनसूत्रस्य आकृतिः न तिष्ठति, अपि तु सक्रिया उपस्थितिः, यं अनेके साधकाः अद्यापि स्वकीये पठनमेजे स्वकीयेषु वादविवादकक्षेषु आह्वयन्ति।