अवलोकितेश्वरः, करुणाबोधिसत्त्वः

पुरा यः बोधिसत्त्वः अनन्तरम् अवलोकितेश्वरः अभवत्, संसारे निमग्नानाम् असंख्यसत्त्वानां दुःखस्य पुरतः स्थित्वा अमिताभबुद्धस्य समक्षं प्रतिज्ञां चकार: यावत् प्रत्येकं सत्त्वं दुःखान्मुच्येत तावत् स न विश्रम्येत्, न वा स्वकीयां चरमां मुक्तिम् अन्विष्येत्। इयं कथा सर्वाधिकं पूर्णतया करण्डव्यूहसूत्रे प्रथमे अध्याये कथ्यते, यत् महायानग्रन्थः अवलोकितेश्वरस्य एकादशमुखसहस्रबाहुरूपं प्रथमम् उद्धृत्य, तस्य मन्त्रं जगत्पुरतः प्रकाशयति, यः प्रतिज्ञा महायानएशियाखण्डे भक्तिप्रयोगं निर्धारयितुम् आगच्छत्।

असंख्यानि युगानि यावत् अवलोकितेश्वरः स्वप्रतिज्ञाय कार्ये श्रान्तः अभवत्, यत् सत्त्वाः यत्र यत्र दुःखे निमज्जितानि आसन् तत्र तत्र करुणापाणिर् एताः सञ्चारयत्। पुनः जगत् अवलोकयन्तः स एतद् अवेक्षत यत् सर्वप्रयत्नैः अपि दुःखितसत्त्वानां सागरः अविचलितः, पूर्ववत् विशालः अवस्थितः।

अविपन्नकार्यस्य विस्तारेण शोकाभिभूतः स्य हृदयं सहस्रधा भग्नम् इति कथ्यते। तम् अवलोकयन्तः अमिताभः स्वप्रतिज्ञार् नोत्सर्जयत्। तानि खण्डानि संगृह्य पुनः रूपान्तरितवान्। तेभ्यः खण्डेभ्यः सहस्रबाहवः उद्भूताः, प्रत्येकहस्तलप्रान्ते करुणानेत्रं लिखितम्, येन अवलोकितेश्वरः सर्वदिग् एकसमये दुःखां प्राप्तुं शक्नोति, एकादश च शिरांसि, येन सर्वलोकेषु सत्त्वक्रन्दनं द्रष्टुं श्रोतुं च साध्यम्। अस्मिन् रूपे, सहस्रभुजः इति नाम, पुनः प्रतिज्ञां नवीकृत्य तत्क्षणम् आत्मकर्मे प्रतिपन्नः, अक्षीणसंकल्पेन, यद्यपि अवशेषकार्यस्य परिमाणं ज्ञातः।

तस्य नाम एव इयं अर्थं वहति: यः प्रभुः जगतः क्रन्दनम् अवलोकयति। तिब्बतदेशे सः चेन्रेजिग्-नामेन प्रिय:, तिब्बतीयजनानाम् रक्षकबोधिसत्त्वः, गुरुपरम्परायां दलाइलामादीन् प्रतिष्ठाप्य। चीनदेशे चीनभाषीबौद्धेषु स्त्रीरूपेण गुआन्यिन्-नामेन, 'जगतः ध्वनीन् आश्रयणी' इति। जापाने कन्नोन्-नामेन। दक्षिणपूर्वएशिय-पूर्वएशियाव्यापिनः असंख्यनामरूपैः। करण्डव्यूहसूत्रं स्वयं शिक्षति यत् एषा बोधिसत्त्वी विविधसत्त्वानां पुरतः सोद्देश्यं विविधरूपेण प्रकटीभवति, रूपम् एवं सर्वोत्तमरीत्या अनुकूलयति यथा तेषां विशेषदुःखः शमयते। तेषु संस्कृतिषु बहुनामानि न तु प्रतिद्वन्द्वपरम्परा, किन्तु यद् एव करुणा प्रत्येकसंस्कृतेः स्वकीयसन्धर्भेषु मिलति, यत् रूपम् संस्कृतिः सर्वोत्तमरीत्या स्वीकर्तुं विश्वस्तुं च तत्प्रसज्जते।

यत् सूत्रम् अवलोकितेश्वरकथां कथयति, तत् एव तस्य मन्त्रस्य, ॐ मणिपद्मे हूं, स्रोतः। भक्तैः प्रार्थनचक्राणि भ्रामयद्भिः, पर्वतपथे मणिपाषाणान् उत्कीर्णयद्भिः, हिमालयव्यापिनः वायौ अक्षरान् विक्षिपन् प्रार्थनध्वजान् मुद्रयद्भिः च अयं मन्त्रः जप्यते। तिब्बती भाष्यपरम्परा परंपरागतरीत्या अस्य षडक्षरस्य प्रत्येकं मूलक्लेशम् एकम् शोधयितुम् अङ्गीकरोति, पुनर्जन्मषड्लोकानां एकेन च सम्बन्धितम्। सर्वत्र षडक्षरा: करुणायाः पूर्णमार्गः इत्यवबुध्यते, शिक्षा यत् प्रार्थनाश्वासेनैव सर्वप्रकारदुःखस्य समाधानं करोति।

भाष्यानि अक्षरक्लेशलोकसङ्गतिषु किंचित्किंचित् भिन्नानि, किन्तु यत् संरचना सर्वैः स्वीकृतम् तत् एव: षडक्षरा:, षट्क्लेशा:, षट्लोका:, एकः पूर्णः दुःखचक्रः प्रार्थनैकश्वासे निरुपितः।

तिब्बती बौद्धमतं मन्यते यत् अवलोकितेश्वरः न केवलम् दूरस्थे रूपे सीमितः, किन्तु यः गुरवः तिब्बतीयजनानां सीधं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति तेषु पुनर्जन्मेन स्वप्रतिज्ञां परिचरति। दलाइलामा: तत्परम्परायां चेन्रेजिग्-रूपान्तरणस्य क्रमिकावतारा: इति स्वीकृता:, प्रत्येकः पूर्वकालीनं प्रतिज्ञां नवीकरोति अमिताभसमक्षे कृतम्, यत् केवलम् मिथ्याख्यानेन नहीं, किन्तु स्वीकृतपुनर्जन्मानां अविच्छिन्नपरम्परया परिवर्तितः। इयं विश्वासः अवलोकितेश्वरकथायै जीवन्तनिरन्तरतां प्रदाति: न केवलम् दूरस्थकथा, किन्तु बोधिसत्त्वस्य समुदायस्य च सातत्यसम्बन्धः, यां त्यक्तुम् स प्रतिज्ञातः, पीढीपीढीं तिब्बतीयैः सीधं दृष्टुं स्पृष्टुं च साध्यरूपेन परिवर्तितः।

तिब्बती बौद्धचर्यायां मन्त्रस्य प्रत्येकोच्चारणं न केवलम् अवलोकितेश्वरसाहाय्यस्य याचना, किन्तु तस्य स्वप्रतिज्ञाया: पुनः उच्चारणम् उच्यते, यदा भक्तः स्वयं तु पुनः कथयति। ॐ मणिपद्मे हूं इति जपने आत्मानं तत्प्रतिज्ञे निहितम् कुर्वतः, यद् एकदा बोधिसत्त्वस्य हृदयं छेदितः। तत् शोकः न निवर्तनेन, किन्तु सहस्रबाहुभिः कार्ये उत्तरदातः। प्रत्येकजपने तत् एव संकल्प: जपकस्य पुनः नवीकृतः। प्रार्थनचक्रेषु वायुजलयोः परिवर्तिषु, प्रार्थनध्वजेषु प्रत्येकवातपवनेन अक्षरा: विक्षिप्तेषु, पर्वतपथचारी तीर्थयात्रीनां मौनजपने परिवहिते, मन्त्रः आदौ कृतं प्रतिज्ञां जीवन्तं पालयति। कोऽपि सत्त्वः हिमालयात् परि यत्र षडक्षरा: अनन्तम् एकीकृता:, सः एकाकी दुःखं न भोक्तव्यम् इति आग्रहं निर्धारयति।