बोधिसित्तम्

बौद्धदर्शनस्य विशाले गम्भीरे च क्षेत्रे बोधिचित्तम्, विशेषतः महायानपरम्परायाम्, आध्यात्मिकसाधनायाः मुकुटमणिः इव विराजते। अस्य शाब्दिकोऽर्थः ‘बोधस्य मनः’ अथवा ‘प्रबुद्धं हृदयम्’ इति; तत् बोधिसत्त्वस्य मार्गः लक्ष्यं चोभयम् अस्ति। तत् शून्यतायाः गम्भीरेण भेदकेन च बोधेन सह असीमकरुणायाः महावेगेन च समुत्पद्यते। यदा कोऽपि जनः बोधिचित्तम् उत्पादयति, तदा तस्य वैयक्तिकं आध्यात्मिकं यात्रा व्यक्तिगतमुक्तेः अतिक्रम्य, सर्वप्राणिनः संसारसागरात् परमशान्तेः तीरं प्रति नेतुं विश्वव्यापिनः व्रतस्य रूपं गृह्णाति। बोधिचित्तस्य स्तुतौ तद्विकासने च सर्वाधिकं समर्पितः प्राचीनभारतीयः स्रोतः आचार्यशान्तिदेवस्य बोधिचर्यावतारः अस्ति, यस्य प्रथमोऽध्यायः पूर्णतया बोधिचित्तस्य उत्कर्षाय समर्पितः अस्ति। अवतंसकसूत्रस्य एकोनचत्वारिंशे अध्याये गण्डव्यूहे उक्तं यत् बोधिचित्तं सर्वबुद्धगुणानां बीजम् इव अस्ति, तत् क्षेत्रं यत्र सर्वप्राणिनां कुशलगुणाः वर्धितुं शक्नुवन्ति।

बौद्धदर्शनं सापेक्षबोधिचित्तं परमबोधिचित्तं चेति भेदं करोति; एते द्वे अंशे महायानाचार्याः पृथक् लब्धी इव न, अपितु सम्पूर्णतया परस्परावलम्बिनौ इति वर्णयन्ति। सापेक्षबोधिचित्तं परार्थपरः स्वाभाविकः आशयः अस्ति, सर्वप्राणिनां कल्याणाय अविश्रान्तं कर्मणि प्रवृत्तः हार्दिकः सङ्कल्पः। परमबोधिचित्तं शून्यताया साक्षात्कारेण सम्बद्धम्, यत् परस्मात् पृथक् इव प्रतीयमानस्य स्वभावसिद्धस्य आत्मनः भ्रमस्य विलयः। आचार्याः मन्यन्ते यत् शून्यताया यथार्थः साक्षात्कारः पूर्णकरुणायाः अभ्यासं विना असम्भवः, न च स्वात्मपरयोः स्थिरपृथक्सत्तायाः शून्यत्वं दर्शयन्त्या प्रज्ञया विना करुणा कदापि पूर्णा भवितुमर्हति। द्वावपि अंशौ एकस्य पक्षिणः द्वौ पक्षौ इव उपदिश्येते; तयोः कोऽपि एकः अकेले साधकं बोधिं प्रापयितुं न शक्नोति।

सापेक्षबोधिचित्तस्यान्तर्गतं परम्परा आकांक्षाबोधिचित्तं प्रयोगबोधिचित्तं चेति पुनः भेदं करोति। आकांक्षाबोधिचित्तं सर्वप्राणिहितार्थं बोधिलाभाय हार्दिकी इच्छा, तं सङ्कल्पं यः तत्साधनार्थं कर्मणः पूर्वमेव गृह्यते। प्रयोगबोधिचित्तं तेषां साधनानां यथार्थं प्रवर्तनम्, यत् तं सङ्कल्पं सिद्धिं नयति; मुख्यतः षट्पारमिताः—दानं, शीलं, क्षान्तिः, वीर्यम्, ध्यानैकाग्रता, प्रज्ञा च—येन बोधिसत्त्वः परहितसामर्थ्यं क्रमशः परिपूर्णं करोति। शान्तिदेवः अस्य भेदस्य तुलनां यात्रायाः इच्छा तथा वास्तवेन मार्गे निर्गमनयोः भेदेन करोति; अयं तुलनोपदेशः साधकान् स्मारयति यत् आकांक्षा केवला, कियती अपि हार्दिकी, तस्य मार्गस्य आरम्भमात्रम् एव यं सा नामोच्चारयति।

बोधिचित्तसाधनायाः शास्त्रीयेषु उपायेषु सप्तविधः हेतु-फल-उपदेशः अस्ति, यः बोधिसत्त्वमैत्रेयात् आचार्यासङ्गपर्यन्तं अनुवर्त्यते। विधिरयं मनः सोपानक्रमेण प्रशिक्षयति। प्रथमं सर्वप्राणिनाम् अनन्तजन्मसु स्वमातृत्वेन परिचिन्तनं करोति; ततः तेषां कृपास्मरणं, तत्प्रत्युपकारस्य इच्छोत्पादनं, तेषु मैत्रीकरुणयोः विकासः, स्वयमेव तान् दुःखात् मोचयितुं विशिष्टसङ्कल्पनिर्माणं च, अन्ततः फलरूपेण बोधिचित्तमेव प्राप्यते। विधिरयं करुणां क्रमशः, चिन्तनानां संरचितेन अनुक्रमेण निर्मिमीते, न तु तस्याः एकपदे प्रकटीभावं प्रत्याशते।

शान्तिदेवस्य उपदेशानुसारं सत्यबोधिचित्तस्य उदयः अनन्तकल्पेषु सञ्चितं नकारात्मकं कर्म तत्क्षणमेव दहति, यथा एकः स्फुलिङ्गः शुष्कतृणानां विस्तीर्णं क्षेत्रं भस्मीकर्तुं शक्नोति। अयं परिवर्तनकारी सामर्थ्यः न कस्यापि बाह्यबलात्, अपितु सङ्कल्पस्यैव महत्त्वात् प्राप्यते; सर्वसत्त्वमोचनस्य सङ्कल्पः, यं महायानाचार्याः मनसि धारयितुं शक्यम् सर्वाधिकं विशालं सुदूरप्रसारि च चिन्तनं वर्णयन्ति। शान्तिदेवस्य ग्रन्थः पृथक् सत्कर्मणां सामान्यपुण्यं बोधिचित्तस्य असाधारणपुण्येन पुनः पुनः तुलयति, यत् प्रत्येकं पश्चाद्भावि कर्म, यद्यपि लघु, सार्वत्रिकमुक्तौ योगदानकारणं करोति।

महायानसाहित्ये बोधिचित्तं प्रायशः चिन्तामणिना उदीयमानेन सूर्येण च तुल्यते; यः अज्ञानस्य गाढतमं तिमिरं निरस्यति, सर्वजीवनानां परस्परसम्बन्धं प्रकाशयति। उभयोः प्रतिमयोः एकमेव गुणं निर्दिश्यते—एकमेव हेतुः यः स्वस्य अल्पदृश्यरूपात् अतीव विशालं फलं जनयितुं समर्थः। मणिः एकेन करेण धारयितुं पर्याप्तलघुः, तथापि अपरिमितकामान् पूरयितुं समर्थ इति उच्यते; उदयमानः सूर्यः च सम्पूर्णं भूदृश्यम् आलोकेन परिपूरयितुं कमपि अतिरिक्तप्रयासं न अपेक्षते। तथैव बोधिचित्तं एकः मानसिकः व्यापारः इति मन्यते, यः सम्पूर्णं जीवनं, अन्ततः अनन्तानि जीवनानि, परहितं प्रति पुनर्दिशं कर्तुं समर्थः।

यथाविधि बोधिचित्तम् उत्पादयन्तः साधकाः प्रायशः गुरोः वा तीर्थस्य पुरतः व्रतपाठेन सह सम्बद्धेन विधिना तत् कुर्वन्ति; ततः एकेन जीवनेन, महायानावबोधे च अनेकैः जीवनैः, आचरणेन सङ्कल्पं वास्तविकं कर्तुं प्रयतन्ते। चत्वारः अप्रमेयाः—सर्वप्राणिनः सुखं लभन्तां, दुःखात् विमुक्ताः स्युः, प्रमोदं जानन्तु, उपेक्षायां च तिष्ठन्तु इति आकाङ्क्षा—इत्येवंविधाः दैनिकसाधनाः सङ्कल्पं पुनर्नवीकर्तुं गभीरीकर्तुं च उपयुज्यन्ते, येन सः एकमात्रं स्मृतं व्रतं न तिष्ठेत्, अपितु हृदयस्य निरन्तरं नवीकृतः दिशाबोधः भवेत्। एषा दैनिकनवीकरणा अनिवार्या मन्यते, यतः व्रतस्य विशालता—निरपवादं सर्वप्राणिनां निर्मोचनम्—कस्यापि एकस्यापि कर्मणा न पूर्यते, केवलम् आध्यात्मिकजीवनपर्यन्तं पालितया सततदिशया।

महायानाचार्याः बोधिचित्तमार्गं केवलं व्यक्तिगतमुक्तिप्रधानेभ्यः मार्गेभ्यः तस्य प्रेरणाक्षेत्रस्य विस्तारेण भेदयन्ति, न तु साक्षात्कृतायां प्रज्ञायां कश्चन भेदः इति। केवलं स्वदुःखमोक्षं अन्विष्यन् साधकः बोधिचित्तं भावयन् बोधिसत्त्वश्च उभावपि एकमेव शून्यतां साक्षात्कर्तुं शक्नुतः; तथापि बोधिसत्त्वस्य साक्षात्कारः भिन्नं गौरवं धारयतीति उच्यते, यतः सः कदापि केवलं स्वार्थाय न अन्विष्टः। अत एव शान्तिदेवः स्वग्रन्थं ध्यानतन्त्रनिर्देशैः न, अपितु स्तुतिश्लोकैः आरभति; अस्य सङ्कल्पस्य उत्पत्तिम् एव, तदाश्रितायाः कस्याश्चिदपि औपचारिकसाधनायाः पूर्वम्, सम्पूर्णस्य आध्यात्मिकजीवनस्य निर्णायकं परिवर्तनबिन्दुं मन्यमानः। तिब्बती-चीनी-अन्यमहायानपरम्परासु पीढीदर-पीढी टीकाकाराः तं प्रारम्भिकाध्यायं अद्यापि तत्र यत् स्पष्टतमं विवरणं अवशिष्टम् अस्ति, तत्र तेषां विश्वासः—यत् कथं एकमेव एतत् सङ्कल्पं बोधेः मनः इति एव मन्यते स्म।