पद्मसम्भवः तिब्बतदमनं च

वज्रयानबौद्धधर्मस्य महतां पुरुषाणां मध्ये तिब्बते भूटाने हिमालयसीमाप्रदेशेषु च भक्त्या पद्मसम्भवात् अधिकः कोऽपि नास्ति। सः सरलतया “गुरुरिन्पोचे”, “अनर्घ्यः गुरुः” इति पूज्यते। परम्परानुसारं सः सामान्येन जन्मना लोकं न प्रविष्टवान्। सः अष्टवार्षिकस्य बालकस्य सदृशरूपेण प्रादुरभवत्, धनकोशसरसः मध्ये विकसितकमले आसीनः, ओड्डियानदेशे — यं अधिकांशाः विद्वांसः अद्यत्वे उत्तरपाकिस्तानस्थाय स्वातोपत्यकायै अभिजानन्ति। ओड्डियानस्य राजा अपुत्रः शोकार्तश्च तं अद्भुतं बालकम् अलभत; तं सामान्यं जीवं न मत्वा सः बालकं स्वपुत्रत्वेन स्वीकृत्य राजसभायां पालितवान्, यदा तस्य असाधारणप्रज्ञायाः अपरम्परागतस्य आचरणस्य च कथाः प्रसर्तुं आरेभिरे।

युवावस्थायां पद्मसम्भवः सूत्रस्य तन्त्रस्य च गहनतमाः शिक्षाः अधिगतवान्। सः बहूनां सिद्धाचार्याणाम् अन्तेवासी अभवत्, असाधारणबलस्य तान्त्रिकसिद्धरूपेण ख्यातिं च अर्जितवान्, यः केवलं बलेन न अपि तु अनुष्ठानेन ध्यानकौशलेन च दुष्टशक्तीः वशीकर्तुं समर्थः आसीत्। ‘पेमकथाङ्गम्’ — पद्मस्य इतिहासः — इति चतुर्दशे शतके ओर्ग्येन लिङ्गपेन प्रकटितः, अष्टोत्तरशतं अध्यायैः युक्तः तेर्मा-जीवनचरितः अस्ति। तत्र अभिलिख्यते यत् हिंसया न अपि तु अनुशासितसाधनया विरोधिनीः शक्तीः अभिभवितुं तस्य ख्यातिः अन्ततः तिब्बतस्य बौद्धनृपस्य त्रिसोङ्गदेत्सेनस्य कर्णगोचरम् अभवत्।

अष्टमे शतके त्रिसोङ्गदेत्सेनः स्वराज्ये प्रथमं यथार्थं बौद्धविहारं सम्यनामके स्थाने स्थापयितुम् इच्छति स्म, भारतीयं पण्डितं भिक्षुं शान्तरक्षितं कार्यारम्भाय नियुक्तवान्। तथापि प्रत्येकः निर्माणप्रयासः विपदा सम्मिलितः अभवत्। दिवा निर्मिताः भित्तयः रात्रौ अदृश्यशक्तिभिः भग्नाः इति उच्यते, यतः तिब्बतस्य उग्राः स्थानीयाः देवताः भूताश्च स्वपवित्रक्षेत्रस्य आक्रमणमिति यत् ते अमन्यन्त तत् प्रत्यरुध्यन्त। एते आत्मानः बोनपरम्परायाः अन्तर्गतं चिरकालं पूजिताः आसन्, एषां विदेशीयं श्रद्धां भयरूपेण अपश्यन्। सामान्यः उपायाः एतादृशं गम्भीरमूलं विरोधं जेतुम् अशक्ताः इति अवगत्य त्रिसोङ्गदेत्सेनः पद्मसम्भवं तिब्बतं प्रति आमन्त्रितवान्, यत् शान्तरक्षितस्य उपदेशः एकाकी यत् कर्तुं न शक्नोत् तत् साधयितुम्। ‘लेउ दुन्मा’, पद्मकरं प्रति सप्तप्रकरणात्मिका तेर्मा-प्रार्थना, यां जाङ्पो द्रक्पेन प्रकटितम्, एतत् क्षणं द्वितीये अध्याये रक्षति — यत् नृपस्य त्रिसोङ्गदेत्सेनस्य स्वमुखेन उक्तं प्रार्थनं, गुरुं तिब्बतं प्रति आह्वयति।

पद्मसम्भवः आमन्त्रणं स्वीकृतवान्। यथा सः सम्यं प्रति तिब्बतीयं पठारं लङ्घयन् गतवान्, तथा सः विरोधिनः आत्मानः देवताश्च एकैकशः, जादुमयाध्यात्मिकशक्त्योः उग्रसंघर्षेषु, संलग्नवान् इति कथ्यते। तस्य उद्देश्यं तान् नाशयितुं नासीत्, अपि तु पवित्रया शपथया धर्मसेवायां बन्धयितुमासीत्। अनेन कर्मणा तिब्बतस्य भयङ्कराः स्वदेशीयाः देवताः दानवाश्च बौद्धधर्मस्य रक्षकाः अभवन्, धर्मस्य विरोधिनः भूत्वा तस्य रक्षणे शपथं कुर्वन्तः। भूमेः अस्य व्यवस्थितशमनस्य कृते पद्मसम्भवस्य तिब्बतं प्रति सर्वाधिकं निर्णायकं योगदानं स्मर्यते। सः केवलं प्रतिरोधिनीं प्रजां नवं पन्थं न प्रचारितवान्; सः प्रथमं तस्य भूमेः आत्मानः तेन पन्थेन सह समाधानं कारितवान्, येन यत् अग्रे भवति तत् सर्वं सम्भवम् अभवत्।

विरोधे शान्ते सति सम्ये निर्माणकार्यं निर्विघ्नं प्रचलत्। परिसरः महता भारतीयेन ओदन्तपुरीविहारेण वास्तुकलया आदर्शीकृतः आसीत्। सः सम्पूर्णः अभवत्, तिब्बतीयवृत्तान्तानुसारं सप्तसप्ततितमस्य (७७०-) दशकस्य अन्ते प्रतिष्ठितश्च। शान्तरक्षितः ततः परं लगभग् ७७९ तमे वर्षे तत्र प्रथमान् सप्त तिब्बतीयभिक्षून् उपसम्पादितवान्, आगतैः भारतीयैः भिक्षुभिः साहाय्यं प्राप्य। एतेन सम्यः न केवलं तिब्बतस्य प्रथमः विहारः अभवत्, अपि तु तस्य उपसम्पन्नस्य मठसमुदायस्य जन्मभूमिः, यस्मात् बीजात् तिब्बतीयबौद्धधर्मस्य सम्पूर्णा न्यिङ्मा परम्परा विकसिष्यते।

तिब्बतीयपरम्परा मन्यते यत् पद्मसम्भवः कमपि स्थिरं रूपं न प्रकटितवान्, अपि तु अष्टौ प्रमुखरूपाणि प्रकटितवान्। प्रत्येकं रूपं विजयाय, शिक्षणाय, रक्षणाय वा भिन्नकार्याय उपयुक्तम् आसीत्। केचन रूपाणि शान्ताः सौम्याः च प्रकटन्ति, प्रज्ञां शान्तिं च मूर्तीकुर्वन्ति; अन्यानि उग्राणि प्रकटन्ति, तां उग्रकरुणां धारयन्ति या सौम्योपायैः चलितुं न शक्यते तत् वशीकर्तुं आवश्यका। अष्टौ रूपाणि मिलित्वा दर्शयन्ति यत् एकमेव जागृतं चित्तं आवश्यकतायां शत्रुभूतानाम् आत्मनां सम्मुखं उग्रतया, उपयुक्तायां च ग्रहणशीलानां शिष्याणां सम्मुखं मृदुतया प्रत्युपस्थातुं शक्नोति, यान् मोचयितुम् इच्छति तेषां आवश्यकतानां प्रति अनन्तं अनुकूलयन्।

पद्मसम्भवः एतेषु वर्षेषु एकाकी न कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखा सहचरी आध्यात्मिकी उत्तराधिकारिणी च आसीत् येशे त्सोग्यालः, तिब्बतीया कुलीनमहिला या राजकीयविशेषाधिकारं त्यक्त्वा तस्य समीपतमा शिष्या अभवत्। परम्परानुसारं सा स्वाधिकारेण सम्पूर्णं ज्ञानम् अलभत, पूर्णतया साक्षात्कृता स्त्री बुद्धरूपेण पूजिता च अभवत् — तत्कालीनसाहित्ये स्त्रियाः असामान्या प्रमुखा भूमिका। परम्परा प्रतिपादयति यत् सा पद्मसम्भवस्य शिक्षाः पूर्णस्मृत्या लेखितवती। तौ सहैव तिब्बतस्य सर्वत्र असङ्ख्याः तेर्माः गूढाः कृतवन्तौ इति श्रेयः तयोः दीयते — गुप्ताः आध्यात्मिकाः निधयः, ग्रन्थेभ्यः पूजाविषयवस्तुभ्यः आरभ्य सङ्केतीकृतशिक्षापर्यन्तम्। एताः तेर्माः केवलं तदा एव आविष्कर्तव्याः आसन् यदा भाविन्यः पीढ्यः तान् ग्रहीतुं आध्यात्मिकरूपेण सज्जाः भवेयुः। तेषु अतिप्रसिद्धः बर्दो थोदोलम्, यत् पाश्चात्त्यलोके ‘तिब्बतीयं मृतकग्रन्थम्’ इति ज्ञायते, प्रायः षड्शताब्दीं यावत् गूढमासीत्। तेर्तोन कर्मलिङ्गपः, यः तेर्माम् अनावृत्य प्रकटितवान्, अन्ततः तत् पुनः प्राप्तवान्; तेन पद्मसम्भवस्य शिक्षाः एकस्मिन् एव प्राचीने ग्रन्थे स्थिराः अपि तु निरन्तरं नवीकृताः अभवन्।

तिब्बतीयभूमौ बौद्धधर्मस्य रोपणे पद्मसम्भवस्य भूमिका गम्भीरा मूलभूता च आसीत्। सः केवलं धर्मं न शिक्षितवान्; शिक्षणं सम्भवं कर्तुं सः आक्षरशः आध्यात्मिकं भूभागम् एव वशीकृत्य परिवर्तितवान्। तिब्बतीयबौद्धधर्मस्य चतुर्णां प्रमुखपरम्पराणां मध्ये सर्वाधिकप्राचीनायां न्यिङ्मायाम् अतः सः स्वयं शाक्यमुनिबुद्धेन तुल्यमहत्त्वः इति पूज्यते, येन ‘द्वितीयः बुद्धः’ इति उपाधिः तस्य लब्धा। अद्यापि तस्य प्रतिमा तिब्बतीयबौद्धगृहेषु मठेषु च सर्वाधिकं व्यापकरूपेण पूजितासु प्रतिमासु अन्यतमा अस्ति। राजसुखेन आसीनः, वज्रं कपालपात्रं च धारयन्, सः कमलजस्य गुरोः स्थायी साक्ष्यरूपेण तिष्ठति, यः भूमिं वशीकृत्य तस्याः प्रजाः मोक्षमार्गे चलितुं अशक्नोत्।