साधुशील जातकम्

बुद्धेन इयं कथा जेतवने उक्ता, जातकट्ठकथा च एतां जातकसङ्ख्यायाः २०० इति निर्दिशति—साधुशीलजातकम्। कथा एकेन चिन्तितेन पित्रा आरभ्यते। एकस्य ब्राह्मणस्य चतस्रः दुहितरः आसन्, तासां कृते चत्वारः पुरुषाः विवाहप्रस्तावं कृतवन्तः। प्रत्येकः वरः अन्येभ्यः भिन्नः आसीत्, अतः पिता निर्णेतुं न शक्तवान् यत् कः कन्यायाः योग्यः अस्ति।

प्रथमः वरः सुन्दरः सुरूपश्च आसीत्। द्वितीयः वृद्धः बहुवर्षीयः आसीत्। तृतीयः सत्कुलोत्पन्नः आसीत्। चतुर्थः सच्चरितः सज्जनः आसीत्, यस्य आचारः शीलवान् आसीत्। ब्राह्मणः स्वयमेव पृष्टवान् यत् सः स्वदुहितॄः कस्मै दद्यात्, तथा तं प्रश्नं परिवर्तयन् उत्तरं न प्राप्तवान्।

अन्ततः सः अचिन्तयत् यत् सम्यक्सम्बुद्धः अवश्यमेव जानाति। सः सुगन्धिद्रव्याणि मालाश्च बहूनि आदाय विहारं गतवान्। शास्तारं वन्दित्वा एकपार्श्वे उपविश्य, सः सम्पूर्णं वृत्तान्तम् आदितः अन्तपर्यन्तं निवेदितवान्। ततः सः स्वप्रश्नम् अपृच्छत्: एतेषु चतुर्षु कस्मै स्वदुहितॄः दद्यात्?

शास्ता अवदत् यत् प्राचीनकाले प्रज्ञावन्तः अपि एतमेव प्रश्नं पृष्टवन्तः आसन्। पुनर्जन्मना ब्राह्मणस्य स्मृतिः आच्छादिता, अतः सः तत् स्मर्तुं न शक्तवान्। ब्राह्मणस्य अभ्यर्थनया बुद्धः पुरातनीं कथां कथितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः ब्राह्मणपुत्रत्वेन जातः। वयः प्राप्य सः तक्षशिलायां (प्राचीन-उत्तरपश्चिमभारते प्रसिद्धं विद्याकेन्द्रम्) शिक्षां प्राप्तवान्। गृहं प्रत्यागत्य सः प्रसिद्धः आचार्यः अभवत्।

तस्मिन् अपि युगे एकः ब्राह्मणः चतस्रः दुहितरः अधारयत्, तासां कृते समानाः चत्वारः वरयितारः आगताः। अयमपि ब्राह्मणः निर्णेतुं न शक्तवान्। “अहम् आचार्यं पृच्छामि,” सः अचिन्तयत्, “यस्मै सः वदति, तस्मै एव कन्याः दास्यामि।”

सः आचार्यस्य समक्षम् आगत्य प्रथमं श्लोकम् अवदत्: एकः उत्तमः, एकः कुलीनः, एकस्य रूपम्, एकस्य वयः। हे ब्राह्मण, एतेषु चतुर्षु कः श्रेष्ठतमः प्रतीयते, इति प्रश्नस्य उत्तरं देहि।

बोधिसत्त्वः प्रश्नं श्रुत्वा स्पष्टं निर्णयं दत्तवान्। यदि मनुष्यः रूपादिगुणयुक्तः अपि स्यात्, तथापि यदि सः शीले स्खलति, तर्हि सः निन्दनीयः एव इति सः अवदत्। अतः अन्ये गुणाः मनुष्यस्य यथार्थं मापदण्डं न सन्ति। चतुर्णां वरयितॄणां मध्ये सः स्वयं शीलवन्तम् एव प्रियम् अमन्यत।

ततः सः द्वितीयं श्लोकम् उक्तवान्: रूपं शोभनम्, वृद्धाः च सम्माननीयाः, यतः एतत् न्याय्यम्। कुलीनता अपि शुभा। परन्तु शीलम् एव, सः अवदत्, यस्मिन् सः आनन्दं प्राप्नोति।

ब्राह्मणः उत्तरं श्रुत्वा तदनुसारम् आचरितवान्। सः स्वसर्वाः दुहितरः शीलवन्तं वरयित्रे दत्तवान्।

उपदेशस्य समाप्तौ शास्ता सत्यानि उपदिष्टवान् तथा जन्मपरिचयं दत्तवान्। सत्यानां समाप्तौ ब्राह्मणः प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवान्। बुद्धः अवदत्, “यः ब्राह्मणः तदा आसीत्, सः अयम् एव ब्राह्मणः आसीत्, प्रसिद्धः आचार्यः च अहम् एव आसम्।”

सः श्लोकः इमं जातकं कस्यापि रूपस्य, वयसः, कुलस्य च तिरस्कारं प्रति न प्रेरयति। सः वदति यत् एतेषां प्रत्येकस्य स्थानम् अस्ति, तथा वृद्धानां सम्मानः न्याय्यः अस्ति। सः यत् अस्वीकरोति तत् एतत् यत् एतेषां कोऽपि सत्त्वस्य स्थाने स्थापयितुं शक्यते। सुन्दरः पुरुषः, वृद्धः पुरुषः, कुलीनः पुरुषः वा उत्तमः पतिः भवितुम् अर्हति, परन्तु एतेषु कोऽपि तथ्यः तं सिद्धं न करोति।

भक्तस्य कृते जीवनसाथी, मित्रं, गुरुं वा नेतारं वा चयनयन् सः एव परामर्शः अस्ति, यः बोधिसत्त्वेन दत्तः। प्रथमं आचारं पश्यतु। रूपं विनश्यति, वर्षाणि अतीतानि भवन्ति, उत्तमं नाम उत्तराधिकारेण लभ्यते परन्तु न अर्जितम्; शीलमेव एकं वस्तु अस्ति यत् मनुष्यः एकस्मात् दिनात् अन्यं दिनं प्रति वहति, तथा यत् निर्णयति यत् गृहं शान्तेः स्थानं भविष्यति वा न।

बुद्धस्य उत्तरम् अपि दर्शयति यत् सः कथं चिन्तितं गृहस्थं प्रति व्यवहरति स्म। सः ब्राह्मणं संकोचार्थं न निन्दितवान्, न च नियमं दत्तवान्। सः स्मारयति स्म यत् प्रज्ञावन्तः जनाः पूर्वमेव एतत् चयनं कृतवन्तः, कथां कथितवान्, वृद्धस्य आचार्यस्य श्लोकं च स्वयं वक्तुं अनुमतवान्। ब्राह्मणः स्पष्टचित्तेन गृहं गतः, अन्ते च स्वयमेव सत्यं दृष्टवान्।