शीलवनागजातकम्

वेणुवने निवसन् भगवान् बुद्धः इमां कथाम् अकथयत्, क्षुद्रकनिकायस्य एकनिपाते सङ्ख्या ७२ इति। तस्य हेतुः स्वपितृव्यपुत्रस्य देवदत्तस्य दुष्टता आसीत्, यः वारं वारम् उपकारस्य प्रत्युत अपकारं कृतवान्। भिक्षवः देवदत्तस्य अकृतज्ञतायाः विषये परस्परं सम्भाषन्ते स्म, तदा बुद्धः अवदत् यत् इदं प्रथमं न, पूर्वजन्मनि अपि देवदत्तः स्वप्राणरक्षकम् उपकारिणम् अनुच्छिद्य तस्य विश्वासघातम् अकरोत्, तस्य फलेन च धरण्या सः ग्रस्तः अभवत्।

पुरा बोधिसत्त्वः, यः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्, हिमालये शीलवनामकः महान् गजराजः अभवत्, यस्य देहः मार्जितरजतगिरिशृङ्गवत् प्रकाशते स्म। सः अशीतिसहस्रगजानां यूथस्य अधिपतिः अभवत्, तथापि एकस्मिन् शान्ते वने पृथक् वसति स्म, शीलं सूक्ष्मतया पालयन् कस्मिंश्चित् अपि प्राणिनि हिंसाम् अकरोत्। तस्य करुणा सर्वत्र वने विख्याता आसीत्, समीपे निवसन्ती वृक्षदेवता शान्तेन आदरेण तं सदा अवलोकयति स्म।

एकदा वाराणस्याः कश्चित् मृगयुः मृगयार्थं वनस्य अन्तः अतिदूरं गतः, मार्गं च सर्वथा विस्मृतवान्। सप्तदिनानि सः अन्नोदकं विना निबिडे अरण्ये भ्रमति स्म, यावत् मरणं निश्चितम् इति मत्वा सः भूमौ पतितः भयेन विषादेन च उच्चैः रोदितवान्।

तस्य विलापं श्रुत्वा शीलवः निर्भयः तस्य समीपं गतवान्, तस्य दुःखस्य कारणं पृष्टवान्। यदा मृगयुः स्वस्य क्षुधां मार्गभ्रंशं च न्यवेदयत्, तदा गजराजः करुणया द्रवितः। सः तस्मै वनफलानि अदात्, स्वपृष्ठे आरोप्य घनात् अरण्यात् निर्गमय्य वाराणसीगामिनि मार्गे सुरक्षितं स्थापितवान्; केवलम् एतत् याचितवान् यत् सः स्वनिवासस्य रहस्यं कस्मैचित् न कथयेत्, नो चेत् दन्तलोभिनः मृगयवः तत्र आगच्छेयुः।

मृगयुः रहस्यरक्षणस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत्, किन्तु गच्छन् मार्गस्य प्रत्येकं चिह्नं स्वचित्ते अङ्कितवान्। वाराणसीं प्रत्यागत्य सः हस्तिदन्तशिल्पिनां दन्तान् महामूल्येन विक्रीयमाणान् अपश्यत्, तथा तस्य हृदये लोभः उदपद्यत। सः निश्चितवान् यत् यावत् मिथ्यावचनेन अपि सम्भवं तावत् गजराजात् स्वार्थाय दन्तान् लप्स्ये।

वस्त्रान्तरे करपत्रं गोपयित्वा अरण्यं प्रत्यागतः मृगयुः शीलवस्य पुरतः जानुभ्यां पतित्वा रुदन् अवदत् यत् तस्य भार्या पुत्राश्च क्षुधया म्रियन्ते इति। तस्य अकृतज्ञतां जानन्नपि करुणामयः गजराजः निन्दां विना जानुभ्यां स्थितवान् अवदत् च, "मित्र, यत् अपेक्षसे तत् गृहाण।" मृगयुः द्वयोः दन्तयोः अग्रभागं करपत्रेण छित्त्वा नीतवान्, विक्रेतुं च।

धनं शीघ्रम् एव व्ययीकृत्य मृगयुः द्वितीयवारं तामेव दरिद्रतायाः कथां वदन् प्रत्यागतवान्। शीलवः स्वस्वभावानुसारं पुनः जानुभ्यां स्थितवान्, दन्तान् मसूडानां समीपपर्यन्तं छेत्तुं दत्तवान्, याचकं न निवर्तयिष्यामि इति स्वव्रतस्य कृते मौनेन वेदनां सहमानः।

गजराजस्य सहनशीलतया उत्साहितः मृगयुः तृतीयवारम् आगत्य हनौ निमग्नानां दन्तमूलानि अपि अयाचत। शीलवः स्वं विशालं शिरः अवनमय्य मृगयुं स्वमुखे आरोढुम् अनुमतवान् येन सः अवशिष्टं हस्तिदन्तं मूलात् छिन्द्यात्, इमां चरमां वेदनां क्रोधेन वा परिवादेन वा विना सहमानः।

अकृतज्ञः मृगयुः स्वलुण्ठनेन सन्तुष्टः यदा गतः, तदा चिरकालं शीलवस्य रक्षिका वृक्षदेवता मौनं धारयितुं न शक्तवती। शाखासु स्थित्वा सा तादृशं विश्वासघातं निन्दन् एकां गाथाम् अवदत्, घोषयन्ती यत् कोऽपि उपकारः तस्य हृदयं न तोषयितुं शक्नोति यत् स्वोपकारिणम् एव वञ्चयितुं समर्थम्, तथा च एतादृशी अकृतज्ञता आचरितारं विनाशाय आह्वयति।

मृगयुः गजस्य दृष्टेः परं गच्छन्नेव तदधः भूमिः स्वयमेव विदीर्णा। अवीचिनरकस्य ज्वालाः तम् अभिमुखीभूय उत्थिताः, धरणी च उपकारिणः प्रति एतादृशं गुरुतरं विश्वासघातं सोढुम् असमर्था, तं दुर्भागिनं जीवत एव स्वाग्निषु निगीर्णवती।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः समागतेभ्यः भिक्षुभ्यः पात्राणां परिचयम् अकथयत्: तस्मिन् जन्मनि यः कृतघ्नः मृगयुः सः स्वयं देवदत्तः आसीत्, यः तदैव उपकारिणां प्रति विश्वासघाते प्रवृत्तः आसीत्; यः वृक्षदेवता तं निन्दितवती सा सारिपुत्रः आसीत्; यः करुणामयः गजाधिपतिः शीलवः, यः स्वशरीरच्छेदे अपि क्षमां कृतवान्, सः बोधिसत्त्वः आसीत्।

शीलवनाग-जातकं क्षान्तिपारमितायाः तथा उपकारिणं प्रति अकृतज्ञतायाः गुरुत्वस्य विषये बौद्धपरम्परायाः सुस्पष्टतमेषु उपदेशेषु अन्यतमम् अस्ति। इयं कथा दुःखस्य स्वतः महिमाम् न गायति; अपितु गजराजस्य क्रूरतायाः उत्तरं क्रूरतया न दातुं सङ्कल्पं बोधिसत्त्वहृदयस्य यथार्थं रूपं मन्यते, यदा तु मृगयौ धरण्याः न्यायः श्रोतृभ्यः स्मारयति यत् स्वरक्षकेन सह विश्वासघातः परम्परायां गुरुतमेषु नैतिकापराधेषु गण्यते। इयं कथा पुनः कथिता यतः बुद्धस्य एव युगे एकः देवदत्तः तामेव अकृतज्ञतां पुनरावर्तयति स्म, येन भिक्षूणां स्पष्टं जातं यत् विश्वासघातस्य क्षमायाश्च पुराणी धारा एकजन्मतः अपरजन्मपर्यन्तं प्रवहति।