કરતારપુર

1500 થી 1524 ઈસ્વી દરમિયાન ભારતીય ઉપખંડ અને મધ્ય-પૂર્વમાં કરેલી ચાર લાંબી પદયાત્રાઓ, જેને ઉદાસી કહેવામાં આવે છે, પછી ગુરુ નાનક દેવ જી રાવી નદીના ફળદ્રુપ કાંઠે સ્થાયી થયા. પરંપરા પ્રમાણે લગભગ 1522 ઈસ્વીમાં અહીં 'સર્જનહારનું નગર', એટલે કે કરતારપુર, વસ્યું. અહીં તેમણે 1539માં દેહત્યાગ સુધી પોતાનાં અંતિમ વર્ષો ગાળ્યાં; ભટકવાનું છોડીને તેઓ પોતાના હાથે ખેતર ખેડતા રહ્યા.

કરતારપુરને સમાજથી કપાયેલા તપસ્વી આશ્રમ તરીકે નહીં, પરંતુ એક જીવંત આધ્યાત્મિક સમુદાય તરીકે કલ્પવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં ચિંતન અને પ્રામાણિક શારીરિક શ્રમ સાથે-સાથે ચાલતાં. અહીં ગુરુજી એક સામાન્ય ખેડૂતની જેમ ખેતરમાં કામ કરતા, અને દર્શાવતા કે આધ્યાત્મિક પ્રકાશ રોજિંદા કૌટુંબિક અને સામાજિક જીવન, એટલે કે ગૃહસ્થાશ્રમ, વચ્ચે જ પ્રાપ્ત થાય છે, તેનાથી દૂર જઈને નહીં. આ પસંદગી પોતે એક શિક્ષા હતી: ચાર ઉદાસીઓમાં તેમણે સંસારને સંપૂર્ણપણે ત્યજનારા સંન્યાસીઓ સાથે વાદવિવાદ કર્યો હતો, અને પોતાનાં અંતિમ વર્ષોમાં તેમણે તેનાથી વિપરીત માર્ગ બતાવ્યો—કે સાદો શ્રમ અને કુટુંબજીવન પણ સંપૂર્ણ રીતે પવિત્ર રીતે જીવી શકાય છે. શીખ પરંપરા કરતારપુરની સભાઓને તે પ્રથમ સ્થાન તરીકે યાદ કરે છે, જ્યાં સંગત (સભા) અને પંગત—જાતિભેદ ભૂલીને સમાનતાથી સાથે બેસીને ભોજન લેવાની પ્રથા—માત્ર આદર્શ તરીકે શીખવવામાં ન આવી, પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં જીવવામાં આવી. આ જ આજે દરેક ગુરુદ્વારામાં ચાલતી લંગર પરંપરાનો સીધો પૂર્વજ હતો.

કરતારપુરમાં ગુરુ નાનકે શીખ જીવનના મૂળ આધારને વ્યવસ્થિત કર્યો—એક ત્રિવિધ શિસ્ત, જે આજે પણ શીખો ઉચ્ચારે છે. નામ જપણા ભક્તને સિમરન અને કીર્તન દ્વારા એક સર્જનહારના સતત ધ્યાન માટે આહ્વાન કરે છે. કિરત કરો પ્રામાણિક, સત્યનિષ્ઠ આજીવિકા માગે છે, જે શારીરિક કે માનસિક પરિશ્રમથી કમાયેલી હોય અને જેમાં બીજાનું શોષણ ન હોય. વંડ છકો ભક્તને પોતાની અંગત ઇચ્છાઓ પૂરી કરતાં પહેલાં પોતાની કમાણીમાંથી જરૂરતમંદો સાથે વહેંચવાનું કહે છે. હિમાલયમાં ત્રીજી ઉદાસી દરમિયાન તેમણે જે ભટકતા યોગીઓ સાથે વાદવિવાદ કર્યો હતો, તેમનાથી વિપરીત, ગુરુ નાનકે આ ત્રણેને જીવનના જુદા-જુદા તબક્કા માટે અલગ સાધના તરીકે રજૂ કર્યાં નહોતાં. કરતારપુરના ખેડૂત પાસેથી અપેક્ષા હતી કે તે ત્રણેને એક સાથે જીવે—એક જ ખેતરમાં, એક જ દિવસે.

પ્રામાણિક જીવન પર ગુરુ નાનકની શિક્ષા ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના અંગ 1245 પર નોંધાયેલી છે:

આ પદ એ જ વર્ષોમાં રચાયું જ્યારે ગુરુ નાનક પોતે કરતારપુરનાં ખેતરોમાં કામ કરતા હતા; તે અમૂર્ત સિદ્ધાંત કરતાં વધુ તો એ જીવનનું વર્ણન લાગે છે, જે ગુરુજી અને તેમના અનુયાયીઓ તે ક્ષણે ખરેખર જીવતા હતા. 1947માં ભાગલા પછી લગભગ સાત દાયકા સુધી આ સ્થળ મોટાભાગની શીખ વસ્તીથી કપાયેલું રહ્યું, અને આ ખેતર સરહદ પારથી, ડેરા બાબા નાનકથી, દૂરથી જ જોઈ શકાતું હતું. 2019ના કૉરિડોરે પહેલી વાર યાત્રાળુઓને તે ભૂમિ પર ચાલવાની તક આપી, જે સ્વયં ગુરુ નાનકે ખેડી હતી.

કરતારપુરમાં જ ગુરુ નાનકે પોતાના ઉત્તરાધિકારીની પસંદગી કરી. ભાઈ લહણાની નમ્રતા અને ભક્તિની કસોટી કર્યા પછી તેમણે તેમને 'ગુરુ અંગદ' નામ આપ્યું, જેનો અર્થ થાય છે 'મારા પોતાના શરીરનો અંગ'.

1539માં ગુરુ નાનકે દેહત્યાગ કર્યો, ત્યારે તેમના હિંદુ અને મુસ્લિમ બંને અનુયાયીઓ પોતપોતાના રીતિરિવાજ પ્રમાણે અંતિમ સંસ્કાર કરવા ઇચ્છતા હતા. તેમના પર ઢાંકેલી ચાદર નીચે ફક્ત ફૂલ મળ્યાં; તેમણે તે વસ્ત્ર આપસમાં વહેંચી લીધું, અને તેમાંથી જ સમાધિ અને મઝાર બની, જે આજે પણ આ સ્થળે સાથે-સાથે ઊભાં છે—એકતાની અંતિમ શિક્ષા પથ્થરમાં કોતરાયેલી, જેનો પ્રચાર ગુરુ નાનકે આખું જીવન કર્યો. આ બંને સ્મારકો આજે પણ એક જ છત નીચે છે; સદીઓમાં તેમને અલગ કરવામાં કે બદલવામાં આવ્યાં નથી. શીખ પરંપરા આને ગુરુજીના પોતાના એ ઇનકારનું એક શાંત પણ સુવિચારિત સાતત્ય તરીકે યાદ કરે છે—કે ભક્તિને ધાર્મિક સીમાઓમાં વહેંચવા ન દેવી.

ગુરુદ્વારાની આસપાસનાં 42 એકર ખેતરો આજે પણ જૈવિક પદ્ધતિથી ખેડાય છે, અને તાજી ઉપજ સીધી સામુદાયિક લંગરને પહોંચાડવામાં આવે છે. આ એ જ કિરત કરોનું જીવંત સાતત્ય છે, જે ગુરુજીએ લગભગ પાંચ સદી પહેલાં અહીં આચર્યું હતું.