ਕਰਤਾਰਪੁਰ

1500 ਤੋਂ 1524 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਉਦਾਸੀਆਂ, ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਸ ਗਏ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਭਗ 1522 ਈਸਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਮਿਤੀ ਉੱਤੇ, ਇਸ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1539 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਅੱਗੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਵਜੋਂ ਜਿੱਥੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇੱਥੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜੀਵਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਤ, ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੋਣ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ: ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਉਲਟ ਮਾਰਗ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਾਧਾਰਣ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ, ਕਲੀਸਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਗਤ, ਜਾਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਨ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਨੂੰ ਅਮੂਰਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੁਆਰਾ ਅੱਜ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪੂਰਵਜ ਸੀ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਗੁਣਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਮਿਹਨਤ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਈ ਗਈ ਸੱਚੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਛਕੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤੇ ਭਟਕਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇਕੱਠੇ, ਉਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਜੀਵੇ।

ਸੱਚੀ ਜੀਵਿਕਾ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 1245 ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

ਇਹ ਤੁਕ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਚੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੁਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਮੂਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਪਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਏ ਜਾ ਰਹੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਖੇਤ ਸਿਰਫ਼ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ 2019 ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਖੁਦ ਵਾਹਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਨਾਮ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 1539 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਹੇਠ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੱਪੜਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ, ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੜੇ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜਿਸਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕੋ ਛੱਤ ਹੇਠ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਸਦੀਆਂ ਭਰ ਵੱਖ ਹੋਣ ਅਥਵਾ ਬਦਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇਹ ਖੁਦ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੁਆਲੇ 42 ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਧੇ ਸਮੁਦਾਇਕ ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ੀ ਉਪਜ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸੇ ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਜਿਸਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ।