श्री विष्णु सहस्रनाम स्तोत्रम्

विश्वं त्यांना सर्व किंवा विश्व म्हणून संबोधते. विष्णुः त्यांना सर्वव्यापी म्हणून गौरवतात. वषट्कारः त्यांना यज्ञांमध्ये ज्यांच्यासाठी यज्ञमंत्र उच्चारले जातात अशा परमेश्वर म्हणून वंदन करतो. भूतभव्यभवत्प्रभुः त्यांना भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांच्या पलीकडील प्रभू म्हणून आदरपूर्वक स्मरतो. भूतकृत् त्यांना विश्वातील सर्व अस्तित्वांचे निर्माते आणि संहारक म्हणून वर्णन करतो. भूतभृत् त्यांना विश्वाचे पालन, धारण आणि शासन करणारे म्हणून स्मरतो. भावः त्यांना शुद्ध अस्तित्व म्हणतो. भूतात्मा त्यांना सर्व प्राण्यांचे सार म्हणून दर्शवतो. भूतभावनः त्यांना सर्व तत्त्वांची उत्पत्ती आणि विकास करणारे म्हणून गौरवतो.

पूतात्मा त्यांना शुद्धता हेच ज्यांचे स्वरूप आहे असे म्हणतो. परमात्मा त्यांना परम आत्मा म्हणून गौरवतो. मुक्तानां परमा गतिः त्यांना मुक्त झालेल्यांचे परम ध्येय म्हणून वंदन करते. अव्ययः त्यांना ज्यांचा क्षय नाही असे म्हणून आदरपूर्वक स्मरते. पुरुषः त्यांना शरीर (पुर) मध्ये वास करणारे म्हणून वर्णन करतो. साक्षी त्यांना सर्वकाही साक्षीभावाने पाहणारे म्हणून स्मरतो. क्षेत्रज्ञः त्यांना क्षेत्र (शरीर) जाणणारे म्हणतो. अक्षरः म्हणून त्यांना अविनाशी असे संबोधले आहे.

योगः त्यांना योगाद्वारे प्राप्त होणारे म्हणून संबोधतो. योगविदां नेता त्यांना योगात स्थिर असलेल्यांचे मार्गदर्शक म्हणून गौरवतो. प्रधानपुरुषेश्वरः त्यांना प्रधान (प्रकृती) आणि पुरुष (जीव) यांचे स्वामी म्हणून वंदन करतो. नारसिंहवपुः त्यांना मनुष्य आणि सिंह यांचे शरीर एकत्र धारण करणारे म्हणून आदराने स्मरतो. श्रीमान् त्यांच्या वक्षःस्थळी सदैव श्रीदेवी वास करतात असे म्हणतो. केशवः त्यांच्या सुंदर केसांमुळे (केश) त्यांना स्मरतो. पुरुषोत्तमः त्यांना सर्व पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ म्हणतो.

सर्वः त्यांना सर्व अस्तित्वाचा सर्वज्ञ स्रोत म्हणून संबोधते. शर्वः त्यांची संहारकर्ता म्हणून स्तुती करतो. शिवः त्यांना शुद्ध स्वरूप म्हणून गौरवतो. स्थाणुः त्यांना स्थिर, अचल आणि अपरिवर्तनीय असे वर्णन करतो. भूतादिः त्यांना सर्व तत्त्वांचा मूळ स्रोत म्हणून स्मरतो. निधिरव्ययः त्यांना अविनाशी अस्तित्व म्हणून स्मरतो, ज्यामध्ये प्रलयकाळी विश्व विलीन होते. संभवः त्यांना आपल्या इच्छेने अवतार घेणारे म्हणतो. भावनः त्यांना सर्व जीवांसाठी कर्माची फळे निर्माण करणारे म्हणून संबोधतो. भर्ता त्यांना विश्वाचा आधार म्हणून पोषण करणारे म्हणून गौरवतो. प्रभवः त्यांच्यापासून सर्व महान तत्त्वांचा जन्म होतो असे म्हणत त्यांना वंदन करतो. प्रभुः त्यांना सर्व विधींमध्ये निपुण म्हणून संबोधतो. ईश्वरः त्यांना सर्वांवर अमर्याद प्रभुत्व व सामर्थ्य असलेले म्हणून स्तुती करतो.

स्वयंभूः त्यांना स्वतःहून अस्तित्वात असलेले, अकारण म्हणून संबोधतो. शंभुः त्यांना भक्तांना सुख देणारे म्हणून स्तुती करतो. आदित्यः त्यांना सूर्यमंडळातील सुवर्णवर्ण पुरुष म्हणून गौरवतो. पुष्कराक्षः त्यांना कमळाच्या पाकळ्यांसारखे नेत्र असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. महास्वनः त्यांच्यापासून महान नाद म्हणजे वेद प्रकट होतो असे म्हणतो. अनादिनिधनः त्यांना ज्यांना आरंभ किंवा अंत नाही असे एकमेव अस्तित्व म्हणून स्मरतो. धाता त्यांना विश्वाचा आधार म्हणून संबोधतो. विधाता त्यांना कर्म आणि त्यांची फळे निर्माण करणारे म्हणून वर्णन करतो. धातुरुत्तमः त्यांना सर्वांचा परम आधार म्हणून गौरवतो.

अप्रमेयः त्यांना कोणत्याही ज्ञानसाधनाने मोजता न येणारे म्हणून संबोधतो. हृषीकेशः त्यांना इंद्रियांचे स्वामी म्हणून स्तुती करतो. पद्मनाभः त्यांना ज्यांच्या नाभीतून विश्वाचा स्रोत असलेले कमळ उगवते असे म्हणून वंदन करतो. अमरप्रभुः त्यांना अमर देवतांचे स्वामी म्हणून आदराने संबोधतो. विश्वकर्मा त्यांच्या कर्मांतून अस्तित्वातील सर्व काही निर्माण झाले असे म्हणून त्यांना गौरवतो. मनुः त्यांना विचार करणारे म्हणून स्मरतो. त्वष्टा त्यांना प्रलयकाळी सर्व प्राण्यांना आकुंचित करणारे म्हणतो. स्थविष्ठः म्हणून त्यांना आकार व घनतेत श्रेष्ठ असे वर्णन केले आहे. स्थविरध्रुवः त्यांना शाश्वत, अत्यंत प्राचीन आणि अचल असे म्हणून गौरवतो.

अग्राह्यः त्यांना ज्ञानेंद्रियांनी आकलन न होणारे म्हणून संबोधतो. शाश्वतः त्यांना सर्व काळात अस्तित्वात असलेले म्हणून स्तुती करतो. कृष्णः त्यांना सत्-चित्-आनंद स्वरूप म्हणून वंदन करतो. लोहिताक्षः त्यांना ज्यांचे नेत्र किंचित लालसर आहेत असे म्हणून आदराने स्मरतो. प्रतर्दनः त्यांना प्रलयकाळी सर्वांचा संहार करणारे म्हणून वर्णन करतो. प्रभूतः त्यांना सर्वसामर्थ्य आणि सर्वज्ञता यांसारख्या अनन्य गुणांमुळे महान असे म्हणतो. त्रिककुब्धाम त्यांना वर, खाली आणि मध्य अशा तीन दिशांचे आधार म्हणून संबोधतो. पवित्रं त्यांना सर्वांना पावन करणारे म्हणून गौरवतो. मङ्गलं परम त्यांना परम मंगलमय म्हणून वंदन करतो.

ईशानः त्यांना सर्वकाही नियंत्रित आणि नियमित करणारे म्हणून संबोधतो. प्राणदः त्यांना प्राण, म्हणजे जीवनशक्ती, देणारे आणि सक्रिय करणारे म्हणून स्तुती करतो. प्राणः त्यांना परम सत्ता म्हणून गौरवतो. ज्येष्ठः त्यांना सर्वांमध्ये वयाने मोठे म्हणून आदराने वंदन करतो, कारण त्यांच्यापूर्वी काहीही नाही. श्रेष्ठः त्यांना सर्वोच्च स्तुतीस पात्र म्हणून संबोधतो. प्रजापतिः त्यांना सर्व सजीवांचे स्वामी म्हणून स्मरतो. हिरण्यगर्भः त्यांना निर्माता ब्रह्मदेवाचाही आत्मा असे म्हणतो. भूगर्भः त्यांच्या ठायी संपूर्ण विश्व सामावलेले आहे असे म्हणतो. माधवः त्यांना माता (महालक्ष्मी) यांचे पती किंवा मधुविद्येद्वारे जाणले जाणारे म्हणून गौरवतो. मधुसूदनः त्यांना मधु राक्षसाचा संहार करणारे म्हणून वंदन करतो.

ईश्वरः त्यांना सर्वसमर्थ परमेश्वर म्हणून संबोधतो. विक्रमी त्यांना पराक्रमी म्हणून स्तुती करतो. धन्वी त्यांना धनुष्य धारण करणारे म्हणून गौरवतो. मेधावी त्यांना सर्व शास्त्रे आकलन करण्याची प्रगल्भ बुद्धी असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. विक्रमः त्यांना संसाराच्या पलीकडे जाणारे किंवा ज्यांचे वाहन गरुड आहे असे म्हणून वर्णन करतो. क्रमः त्यांना भक्तांसाठी संसारसागर पार करण्याचे कारण म्हणून स्मरतो. अनुत्तमः त्यांना ज्यांच्यापेक्षा मोठा कोणी नाही असे म्हणतो. दुराधर्षः त्यांना ज्यांना कोणी पराभूत करू शकत नाही असे म्हणून संबोधतो. कृतज्ञः त्यांना जीवांनी केलेले सर्व जाणणारे म्हणून गौरवतो, जे साध्या अर्पणानेही प्रसन्न होतात. कृतिः त्यांना मानवी प्रयत्नांतून साध्य होणारे म्हणून आदराने स्मरतो. आत्मवान् त्यांना स्वतःच्या महानतेत स्थिर असलेले, कोणत्याही अन्य आधाराची गरज नसलेले म्हणून संबोधतो.

सुरेशः त्यांना देवांचे स्वामी म्हणून संबोधतो. शरणं त्यांना संकटग्रस्तांचे दुःख दूर करणारे म्हणून स्तुती करतो. शर्म त्यांना परम आनंदस्वरूप म्हणून गौरवतो. विश्वरेताः त्यांना विश्वाचे बीज म्हणून आदराने वंदन करतो. प्रजाभवः त्यांच्यापासून सर्व जीवांची उत्पत्ती झाली असे म्हणून संबोधतो. अहः त्यांना तेजस्वी म्हणून स्मरतो. संवत्सरः त्यांना काल हे विष्णूचे रूप असल्यामुळे संवत्सर (वर्ष) म्हणतो. व्यालः त्यांना सर्पाप्रमाणे ज्यांना पकडणे कठीण आहे असे म्हणतो. प्रत्ययः त्यांना प्रज्ञा (चेतना) स्वरूप म्हणून गौरवतो. सर्वदर्शनः त्यांना सर्वत्र नेत्र असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो.

अजः त्यांना ज्यांना जन्म नाही असे म्हणतो. सर्वेश्वरः त्यांना सर्व ईश्वरांचे परम स्वामी म्हणून स्तुती करतो. सिद्धः त्यांना स्वतःच्या स्वभावात सदैव स्थिर असलेले म्हणून गौरवतो. सिद्धिः त्यांना सर्वांमध्ये चेतनास्वरूप असलेले म्हणून संबोधतो. सर्वादिः त्यांना सर्व तत्त्वांचे आदिकारण म्हणून स्मरतो. अच्युतः त्यांना आपला मूळ स्वभाव आणि शक्ती कधीही न गमावणारे म्हणून वंदन करतो. वृषाकपिः त्यांना सर्व इच्छित वस्तूंचा वर्षाव करणारे म्हणून संबोधतो. अमेयात्मा म्हणून त्यांचे रूप किंवा स्वरूप मोजता न येणारे असे वर्णन केले आहे. सर्वयोगविनिःसृतः त्यांना सर्व बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त म्हणून गौरवतो.

वसुः त्यांना ज्यांच्यामध्ये सर्व जीव वास करतात आणि जे सर्व जीवांमध्ये वास करतात असे म्हणतो. वसुमनाः त्यांना महान, अनासक्त मनाचे म्हणून स्तुती करतो. सत्यः त्यांना सत्यस्वरूप म्हणून संबोधतो. समात्मा त्यांना ज्यांचे मन सर्व जीवांसाठी समान आहे असे म्हणून गौरवतो. सम्मितः त्यांना अमोजता येणारे म्हणून स्मरतो. समः त्यांना सर्व काळी अविचलित असलेले म्हणून वर्णन करतो. अमोघः त्यांना ज्यांची उपासना कधीही व्यर्थ जात नाही असे म्हणतो. पुण्डरीकाक्षः त्यांना कमळाच्या पाकळ्यांसारखे नेत्र असलेले म्हणून स्मरतो. वृषकर्मा त्यांना ज्यांची कर्मे धर्माला अनुसरून आहेत असे म्हणून गौरवतो. वृषाकृतिः त्यांना धर्मासाठी रूप धारण करणारे म्हणून आदराने संबोधतो.

रुद्रः त्यांना प्रलयकाळी सर्व प्राण्यांना रडवणारे म्हणून संबोधतो. बहुशीर्षाः त्यांना असंख्य मस्तके असलेले म्हणून स्तुती करतो. बभ्रुः त्यांना जगाचे शासन करणारे म्हणून गौरवतो. विश्वयोनिः त्यांना जगाचे कारण म्हणून आदराने वंदन करतो. शुचिश्रवाः त्यांची नावे आणि महिमा ऐकणाऱ्यांना पवित्र व शुद्ध करणारे म्हणून स्मरतो. अमृतः त्यांना अमर म्हणून संबोधतो. शाश्वतस्थाणुः त्यांना शाश्वत आणि दृढ प्रतिष्ठित, अविचल म्हणून गौरवतो. वरारोहः त्यांना ज्यांच्या मांडीवर सर्वोच्च आशीर्वाद मिळतात असे म्हणतो. महातपाः त्यांना महान, प्रभावी ज्ञान-तपस्येचे स्वरूप म्हणून गौरवतो.

सर्वगः त्यांना भौतिक कारण म्हणून सर्वत्र व्यापलेले म्हणून संबोधतो. सर्ववित्-भानुः त्यांना सर्वज्ञ आणि सर्वांना प्रकाशित करणारे म्हणून स्तुती करतो. विष्वक्सेनः त्यांच्यासमोर असुरांच्या सर्व सेना विखुरल्या जातात असे म्हणून वंदन करतो. जनार्दनः त्यांना दुष्टांना यातना देणारे म्हणून आदराने संबोधतो. वेदः त्यांना वेदस्वरूप म्हणून वर्णन करतो. वेदविद्त्यांना वेद आणि त्यांचा अर्थ जाणणारे म्हणून स्मरतो. अव्यङ्गः त्यांना स्वयंपूर्ण आणि सर्व दोषांपासून मुक्त म्हणून संबोधतो. वेदाङ्गः त्यांना ज्यांचे अवयव म्हणून वेद आहेत असे म्हणून गौरवतो. वेदवित्त्यांना सर्व वेद जाणणारे म्हणून स्तुती करतो. कविः त्यांना सर्वकाही पाहणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

लोकाध्यक्षः त्यांना संपूर्ण विश्वाचे साक्षी म्हणून संबोधतो. सुराध्यक्षः त्यांना सर्व दिशांच्या रक्षक देवतांचे अधिपती म्हणून स्तुती करतो. धर्माध्यक्षः त्यांना प्राण्यांचे पुण्य आणि पाप थेट पाहणारे म्हणून गौरवतो. कृताकृतः त्यांना कार्य (लोक) आणि अकार्य (त्यांचे कारण) दोन्ही असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. चतुरात्मा त्यांना निर्मिती, पालन आणि संहार यांसाठी रूपे धारण करणारे म्हणून संबोधतो. चतुर्व्यूहः त्यांना चतुर्विध स्वरूप धारण करणारे म्हणून स्मरतो. चतुर्दंष्ट्रः त्यांना नृसिंह अवतारात चार दाढा असलेले म्हणून संबोधतो. चतुर्भुजः त्यांना चार बाहू असलेले म्हणून वर्णन करतो.

भ्राजिष्णुः त्यांना शुद्ध तेजस्वी स्वरूप म्हणून संबोधतो. भोजनं त्यांना प्रकृती किंवा माया म्हणून स्तुती करतो, जी परमेश्वराकडून उपभोगली जाते. भोक्ता त्यांना प्रकृतीचा उपभोग घेणारे म्हणून गौरवतो. सहिष्णुः त्यांना हिरण्याक्षासारख्या असुरांचे दमन करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. जगदादिजः त्यांना सृष्टीच्या आरंभी हिरण्यगर्भ रूपात प्रकट झालेले म्हणून स्मरतो. अनघः त्यांना निष्पाप म्हणून संबोधतो. विजयः त्यांना संपूर्ण विश्वावर सत्ता असणारे म्हणून गौरवतो. जेता त्यांना सर्व प्राण्यांवर स्वाभाविकपणे विजय मिळवणारे म्हणून वर्णन करतो. विश्वयोनिः त्यांना विश्वाचा स्रोत म्हणून गौरवतो. पुनर्वसुः त्यांना जीव म्हणून वारंवार शरीरात वास करणारे म्हणून आदराने स्मरतो.

उपेन्द्रः त्यांना इंद्राचे धाकटे बंधू म्हणून जन्म घेतलेले म्हणून संबोधतो. वामनः त्यांना वामन रूप धारण करून बलीकडे भिक्षा मागण्यास गेलेले म्हणून स्तुती करतो. प्रांशुः त्यांना उंच देहाचे म्हणून गौरवतो. अमोघः त्यांना ज्यांची कृती कधीही व्यर्थ जात नाही असे म्हणून आदराने वंदन करतो. शुचिः त्यांना आपली उपासना व स्तुती करणाऱ्यांना पवित्र करणारे म्हणून संबोधतो. ऊर्जितः त्यांना अमर्याद शक्तीचे म्हणून स्मरतो. अतीन्द्रः त्यांना इंद्रापेक्षाही श्रेष्ठ म्हणून संबोधतो. संग्रहः त्यांना निर्माण होणाऱ्या विश्वाच्या सूक्ष्म रूपात सामावलेले म्हणून वर्णन करतो. सर्गः त्यांना स्वतःचे निर्माते म्हणून गौरवतो. धृतात्मा त्यांना कोणत्याही परिवर्तनाशिवाय सदैव आपल्या मूळ रूपात स्थिर असलेले म्हणून आदराने स्मरतो. नियमः त्यांना प्रत्येक प्राण्याला त्याच्या योग्य स्थानी नेमणारे म्हणून संबोधतो. यमः त्यांना सर्वांचे नियमन करणारे, परंतु त्यांच्या अंतर्यामी राहणारे म्हणून स्तुती करतो.

वेद्यः त्यांना मोक्षाची इच्छा करणाऱ्यांनी जाणावे असे म्हणून संबोधतो. वैद्यः त्यांना सर्व ज्ञानशाखा जाणणारे म्हणून स्तुती करतो. सदायोगी त्यांना सदैव अस्तित्वात असल्यामुळे सदैव अनुभवता येणारे म्हणून संबोधतो. वीरहा त्यांना धर्माच्या रक्षणासाठी शूर असुरांचा संहार करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. माधवः त्यांना माया (ज्ञान) यांचे स्वामी म्हणून संबोधतो. मधुः त्यांना मधाप्रमाणे आनंद देणारे म्हणून स्मरतो. अतीन्द्रियः त्यांना इंद्रियांनी जाणता न येणारे म्हणून संबोधतो. महामायः त्यांना महान मायावींनाही भ्रमात टाकणारे म्हणून वर्णन करतो. महोत्साहः त्यांना सृष्टी, पालन व संहार या कार्यात सदैव व्यस्त असलेले म्हणून गौरवतो. महाबलः त्यांना सर्व बलवानांमध्ये सर्वात बलवान म्हणून वंदन करतो.

महाबुद्धिः त्यांना बुद्धिमानांमध्ये सर्वात बुद्धिमान म्हणून संबोधतो. महावीर्यः त्यांना सर्वात सामर्थ्यशाली म्हणून स्तुती करतो. महाशक्तिः त्यांना बल आणि कौशल्याच्या महान साधनांनी युक्त म्हणून गौरवतो. महाद्युतिः त्यांना अंतर्बाह्य अत्यंत तेजस्वी म्हणून आदराने वंदन करतो. अनिर्देश्यवपुः त्यांना 'हे हेच आहेत' असे रूप दाखवता न येणारे म्हणून वर्णन करतो. श्रीमान् त्यांना सर्व प्रकारच्या महानतेने युक्त म्हणून स्मरतो. अमेयात्मा त्यांना मोजता न येणाऱ्या बुद्धीचा आत्मा म्हणून संबोधतो. महाद्रिधृक् त्यांना महान मंदर पर्वत तसेच गोवर्धन पर्वत उचलून धरणारे म्हणून गौरवतो.

महेष्वासः त्यांना महान धनुष्य धारण करणारे म्हणून संबोधतो. महीभर्ता त्यांना प्रलयजलात बुडालेली पृथ्वी उचलून धरणारे म्हणून स्तुती करतो. श्रीनिवासः त्यांच्या वक्षःस्थळी श्रीदेवी वास करतात म्हणून त्यांना गौरवतो. सतांगतिः त्यांना सर्व सत्पुरुषांना परम गती देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. अनिरुद्धः त्यांना विविध रूपांत प्रकट होण्यात कधीही अडथळा न येणारे म्हणून संबोधतो. सुरानन्दः त्यांना सर्व देवतांना आनंद देणारे म्हणून स्मरतो. गोविंदः त्यांना 'गौ' म्हणजे शब्द, त्यांना शक्ती देत सर्व शब्दांत व्यापलेले म्हणून संबोधतो. गोविदां पतिः म्हणून त्यांना सर्व शब्द आणि ते जाणणाऱ्यांचे स्वामी असे वर्णन केले आहे.

मरीचिः त्यांना सद्गुणी व्यक्तींमधील परम सामर्थ्य आणि प्रभाव म्हणून संबोधतो. दमनः त्यांना यमरूपात अधर्मींना शिक्षा करणारे म्हणून स्तुती करतो. हंसः त्यांचे ध्यान करणाऱ्यांच्या संसाराच्या भीतीचे निवारण करणारे म्हणून संबोधतो. सुपर्णः त्यांना धर्म आणि अधर्म या रूपातील दोन पंख असलेले म्हणून गौरवतो. भुजगोत्तमः त्यांना बाहूंवर चालणाऱ्यांमध्ये (सर्पांमध्ये) श्रेष्ठ म्हणून वर्णन करतो. हिरण्यनाभः त्यांच्या सुवर्ण नाभीतून निर्माते ब्रह्मदेव प्रकट झाले असे म्हणून स्मरतो. सुतपाः त्यांना बदरिकाश्रमात कठोर तपश्चर्या करणारे म्हणून संबोधतो. पद्मनाभः त्यांना ज्यांची नाभी कमळासारखी सुंदर आकाराची आहे असे म्हणून गौरवतो. प्रजापतिः त्यांना सर्व प्राण्यांचे पिता म्हणून, जे त्यांची लेकरे आहेत, गौरवतो.

अमृत्युः त्यांना मृत्यू किंवा त्याच्या कारणापासून मुक्त म्हणून संबोधतो. सर्वदृक् त्यांना आपल्या स्वाभाविक ज्ञानाने सर्व जीवांचे कर्म पाहणारे म्हणून स्तुती करतो. सिंहः त्यांना हिंसा (संहार) करणारे म्हणून संबोधतो. संधाता त्यांना जीवांना त्यांच्या कर्मफळांशी जोडणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. संधिमान् त्यांना कर्मफळांचे स्वतः उपभोक्ते म्हणून वर्णन करतो. स्थिरः त्यांना सदैव एकाच स्वभावाचे म्हणून स्मरतो. अजः त्यांना भक्तांच्या हृदयात प्रवेश करणारे किंवा असुरांचा संहार करणारे म्हणून संबोधतो. दुर्मर्षणः त्यांना असुरांना ज्यांचे सामर्थ्य सहन होत नाही असे म्हणून वर्णन करतो. शास्ता त्यांना शास्त्रांद्वारे सर्वांना उपदेश व मार्गदर्शन करणारे म्हणून गौरवतो. विश्रुतात्मा त्यांना सत्य, ज्ञान अशा शब्दांद्वारे विशेषत्वाने ओळखले जाणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. सुरारिहा त्यांना सुरांचे (देवांचे) शत्रू नष्ट करणारे म्हणून संबोधतो.

गुरुः त्यांना सर्वश्रेष्ठ गुरू म्हणून संबोधतो. गुरुतमः त्यांना सर्व प्रकारच्या ज्ञानाचे गुरू म्हणून स्तुती करतो. धाम त्यांना परम प्रकाश म्हणून गौरवतो. सत्यः त्यांना सत्य या सद्गुणाचे मूर्त रूप म्हणून आदराने संबोधतो. सत्यपराक्रमः त्यांना अचूक शौर्य असलेले म्हणून वर्णन करतो. निमिषः त्यांना योगनिद्रेत पापण्या मिटलेले म्हणून स्मरतो. अनिमिषः त्यांना सदैव जागृत असलेले म्हणून संबोधतो. स्रग्वी त्यांना पाच महाभूतांनी गुंफलेली वैजयंती माला धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. वाचस्पतिः उदारबुद्धिः त्यांना वाणी (ज्ञान) यांचे स्वामी आणि विशाल बुद्धीचे म्हणून गौरवतो.

अग्रणीः त्यांना सर्व मोक्षाभिलाषींना सर्वोच्च स्थानी नेणारे म्हणून संबोधतो. ग्रामणीः त्यांना सर्व प्राण्यांच्या समूहावर अधिकार असणारे म्हणून स्तुती करतो. श्रीमान् त्यांना सर्वांहून अधिक तेजस्वी म्हणून गौरवतो. न्यायः त्यांना सर्व ज्ञानमार्गांमधून चालणारी सुसंगती म्हणून आदराने वंदन करतो. नेता त्यांना या सृष्टीचे (भवाचे) प्रवर्तन करणारे म्हणून वर्णन करतो. सहस्रमूर्धा त्यांना हजारो (असंख्य) मस्तके असलेले म्हणून स्मरतो. समीरणः त्यांना श्वासरूपाने सर्व सजीवांचे कार्य चालू ठेवणारे म्हणून संबोधतो. विश्वात्मा म्हणून त्यांना विश्वाचा आत्मा असे वर्णन केले आहे. सहस्राक्षः त्यांना हजारो (असंख्य) नेत्र असलेले म्हणून गौरवतो. सहस्रपात् त्यांना हजारो (असंख्य) पाय असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो.

आवर्तनः त्यांना संसारचक्रात, म्हणजे सांसारिक अस्तित्वाच्या चक्रात, सतत फिरवणारे म्हणून संबोधतो. निवृत्तात्मा त्यांना ज्यांचे अस्तित्व संसाराच्या बंधनांपासून मुक्त किंवा अलिप्त आहे असे म्हणून स्तुती करतो. संवृतः त्यांना सर्वव्यापी अविद्येने (अज्ञानाने) आच्छादलेले म्हणून गौरवतो. संप्रमर्दनः त्यांना विभूतींद्वारे (रुद्र, यम इत्यादी रूपांद्वारे) सर्व प्राण्यांवर संहारक प्रहार करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. अहःसंवर्तकः त्यांना सूर्यरूपाने दिवस व रात्रीचा क्रम नियमित करणारे परमेश्वर म्हणून वर्णन करतो. वह्निः त्यांना यज्ञात देवतांना अर्पिलेले हवन वाहून नेणारा अग्नी म्हणून स्मरतो. अनिलः त्यांना कोणतेही निश्चित निवासस्थान नसलेले म्हणून संबोधतो. धरणीधरः त्यांना लोकांचे, शेषनागाचे, दिग्गजांचे इत्यादींचे आधार म्हणून गौरवतो.

सुप्रसादः त्यांची कृपा अत्यंत अद्भुत आहे असे म्हणून संबोधतो, कारण ते आपल्याला हानी करू पाहणाऱ्या शिशुपाल आदींनाही मोक्ष देतात. प्रसन्नात्मा त्यांचे मन रजोगुण किंवा तमोगुणाने कधीही दूषित होत नाही असे म्हणून स्तुती करतो. विश्वधृक् त्यांना आपल्या सामर्थ्याने विश्व धारण करणारे म्हणून गौरवतो. विश्वभुक् त्यांना लोकांचे भक्षण, उपभोग किंवा रक्षण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. विभुः त्यांना विविध रूपे धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. सत्कर्ता त्यांना कल्याण करणारे म्हणून स्मरतो. सत्कृतः त्यांना आदरास पात्र असणाऱ्यांकडूनही पूजिले जाणारे म्हणून संबोधतो. साधुः त्यांना न्यायानुसार आचरण करणारे म्हणून गौरवतो. जह्नुः त्यांना प्रलयकाळी सर्व प्राण्यांना स्वतःमध्ये विलीन करणारे म्हणून स्तुती करतो. नारायणः 'नर' म्हणजे आत्मा; सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारे म्हणून त्यांना वंदन करतो. नरः त्यांना सर्वकाही नियंत्रित करणारे म्हणून संबोधतो; शाश्वत परमात्म्याला 'नर' म्हटले जाते.

असंख्येयः त्यांना नाम आणि रूपाच्या भेदांपलीकडील म्हणून संबोधतो. अप्रमेयात्मा त्यांना कोणत्याही ज्ञानसाधनाने न आकलन होणारे स्वरूप असलेले म्हणून स्तुती करतो. विशिष्टः त्यांना सर्वांहून श्रेष्ठ म्हणून गौरवतो. शिष्टकृत् त्यांना सर्वांवर आज्ञा करणारे किंवा शिष्ट (सज्जन) पुरुषांचे रक्षण करणारे म्हणून संबोधतो. शुचिः त्यांना शुद्ध म्हणून वर्णन करतो. सिद्धार्थः त्यांना ज्यांचे इच्छित ध्येय नेहमी पूर्ण होते असे म्हणून स्मरतो. सिद्धसंकल्पः त्यांना ज्यांचे संकल्प नेहमी सिद्ध होतात असे म्हणून संबोधतो. सिद्धिदः त्यांना आपापल्या अधिकाराप्रमाणे साधना करणाऱ्या सर्वांना सिद्धी देणारे म्हणून वर्णन करतो. सिद्धिसाधनः त्यांना पात्र असलेल्या कार्यांना फलप्राप्ती करून देणारे म्हणून गौरवतो.

वृषाही त्यांना धर्माचे धारक म्हणून संबोधतो. वृषभः त्यांना भक्तांनी मागितलेले सर्व काही वर्षाव करणारे म्हणून स्तुती करतो. विष्णुः त्यांना सर्वव्यापी म्हणून गौरवतो. वृषपर्वा त्यांना परम अवस्था प्राप्त करू इच्छिणाऱ्यांना धर्मस्वरूप व्रतांच्या पायऱ्या (पर्व) दिलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. वृषोदरः त्यांना ज्यांच्या उदरातून संततीचा वर्षाव होतो असे म्हणून वर्णन करतो. वर्धनः त्यांना आपल्या भक्तांचा आनंद वाढवणारे म्हणून स्मरतो. वर्धमानः त्यांना विश्वरूपात वृद्धिंगत होणारे म्हणून संबोधतो. विविक्तः त्यांना अलिप्त आणि अप्रभावित म्हणून वर्णन करतो. श्रुतिसागरः त्यांना ज्यांच्याकडे सर्व श्रुती म्हणजे वैदिक शब्द व वाक्ये वाहत येतात असे म्हणून गौरवतो.

सुभुजः त्यांना जगाचे रक्षण करणारे उत्तम बाहू असलेले म्हणून संबोधतो. दुर्धरः त्यांना विश्व धारण करणारे म्हणून स्तुती करतो, जे कार्य इतर कोणालाही शक्य नाही. वाग्मी त्यांच्यापासून वेदातील शब्द प्रकट होतात म्हणून गौरवतो. महेन्द्रः त्यांना सर्व देवांचे देव, म्हणजे परम पुरुष, असे महान प्रभू म्हणून आदराने वंदन करतो. वसुदः त्यांना धनसंपत्ती देणारे म्हणून वर्णन करतो. वसुः त्यांना स्वतःच वसु असलेले म्हणून स्मरतो. नैकरूपः त्यांना कोणत्याही एकमेव रूपापुरते मर्यादित नसलेले म्हणून संबोधतो. बृहद्रूपः त्यांना वराहासारखी रहस्यमय रूपे धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. शिपिविष्टः 'शिपि' म्हणजे गाय; गायींमध्ये यज्ञरूपाने वास करणारे म्हणून गौरवतो. प्रकाशनः त्यांना सर्वकाही प्रकाशित करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

ओजस्तेजोद्युतिधरः त्यांना बल, वीर्य आणि तेज धारण करणारे म्हणून संबोधतो. प्रकाशात्मा त्यांना तेजस्वी रूप असलेले म्हणून स्तुती करतो. प्रतापनः त्यांना सूर्यासारख्या शक्ती-प्रकटीकरणांद्वारे जगाला उष्णता देणारे म्हणून गौरवतो. ज्ञानः त्यांना धर्म, ज्ञान, वैराग्य इत्यादी गुणांनी समृद्ध म्हणून आदराने वंदन करतो. स्पष्टाक्षरः त्यांना ॐकार, म्हणजे परमेश्वराचा प्रकट नाद, स्पष्ट किंवा उच्च स्वराचा असल्यामुळे असे म्हटले जाते, असे वर्णन करतो. मन्त्रः त्यांना ऋक्, साम, यजुः इत्यादी मंत्र रूपात प्रकट होणारे किंवा मंत्रांद्वारे जाणले जाणारे म्हणून स्मरतो. चन्द्रांशुः त्यांना 'चंद्रांशु' म्हणजे चंद्रप्रकाश असे म्हटले जाते, कारण सूर्याच्या उष्णतेने होरपळलेल्यांना चंद्रप्रकाश शांती देतो, तसेच ते संसाराच्या तापाने पीडितांना शांती व आश्रय देतात, असे म्हणतो. भास्करद्युतिः त्यांना सूर्याचे तेज असलेले म्हणून वर्णन करतो.

अमृतांशूद्भवः त्यांना परमात्मा म्हणून संबोधतो, ज्यांच्यापासून क्षीरसागराच्या मंथनात अमृतांशू म्हणजे चंद्र प्रकट झाला. भानुः त्यांना प्रकाशमान म्हणून स्तुती करतो. शशबिन्दुः या शब्दाचा अर्थ ससा-चिन्ह धारण करणारे म्हणजे चंद्र असा आहे, असे म्हणतो. सुरेश्वरः त्यांना सर्व देवांचे आणि सत्कर्म करणाऱ्यांचे स्वामी म्हणून आदराने वंदन करतो. औषधम् त्यांना संसाराच्या महान रोगावरील औषध म्हणून वर्णन करतो. जगतः सेतुः त्यांना संसारसागर पार करण्यास साहाय्य करणारे म्हणून स्मरतो. सत्यधर्मपराक्रमः त्यांना ज्यांचे धर्म, सर्वज्ञता, सामर्थ्य इत्यादी सर्व गुण सत्य आहेत असे म्हणून संबोधतो.

भूतभव्यभवन्नाथः त्यांना भूत, भविष्य आणि वर्तमानातील सर्व प्राण्यांचे स्वामी म्हणून संबोधतो. पवनः त्यांना पवित्र करणारे म्हणून स्तुती करतो. पावनः त्यांना गती निर्माण करणारे म्हणून गौरवतो. अनलः त्यांना 'अन' किंवा प्राण हाच स्वतःचे रूप आहे असे जाणणारा म्हणून जीवात्मा 'अनल' म्हटला जातो, असे वर्णन करतो. कामहा त्यांना मुक्तीची इच्छा करणाऱ्यांमधील कामवासना नष्ट करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. कामकृत् त्यांना शुद्ध मनाच्या भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारे म्हणून स्मरतो. कान्तः त्यांना अत्यंत सुंदर म्हणून संबोधतो. कामः त्यांना जीवनाची चार परम मूल्ये मिळवू इच्छिणाऱ्यांकडून शोधले जाणारे म्हणून वर्णन करतो. कामप्रदः त्यांना भक्तांच्या इच्छा उदारपणे पूर्ण करणारे म्हणून गौरवतो. प्रभुः त्यांना सर्वांहून श्रेष्ठ म्हणून आदराने स्मरतो.

युगादिकृत् त्यांना युगासारख्या काळखंडांचे कारण म्हणून संबोधतो. युगावर्तः त्यांना काळरूपाने सत्ययुगापासून सुरू होणाऱ्या चार युगांची पुनरावृत्ती घडवणारे म्हणून स्तुती करतो. नैकमायः त्यांना एकच नव्हे, तर मायेची असंख्य रूपे धारण करू शकणारे म्हणून गौरवतो. महाशनः त्यांना कल्पाच्या शेवटी सर्वकाही भक्षण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. अदृश्यः त्यांना पाच ज्ञानेंद्रियांपैकी कोणत्याही इंद्रियाने आकलन न होणारे म्हणून संबोधतो. व्यक्तरूपः त्यांचे स्थूल विश्वरूप स्पष्टपणे जाणवू शकते म्हणून त्यांना असे म्हटले जाते, असे वर्णन करतो. सहस्रजित् त्यांना युद्धात देवांच्या असंख्य शत्रूंवर विजय मिळवणारे म्हणून स्मरतो. अनन्तजित् त्यांना सर्व शक्तींनी युक्त असल्यामुळे सर्वकाळ सर्वांवर विजयी असणारे म्हणून संबोधतो.

इष्टः त्यांना परम आनंदस्वरूप असल्यामुळे सर्वांना प्रिय म्हणून संबोधतो. अविशिष्टः त्यांना सर्वांच्या अंतर्यामी वास करणारे म्हणून स्तुती करतो. शिष्टेष्टः त्यांना शिष्ट (ज्ञानी) पुरुषांना प्रिय असणारे म्हणून गौरवतो. शिखण्डी 'शिखंड' म्हणजे मोराचे पीस; गोपाळाच्या रूपात ते मुकुटावर हे पीस अलंकार म्हणून धारण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. नहुषः त्यांना मायेद्वारे सर्व प्राण्यांना बांधून ठेवणारे म्हणून वर्णन करतो, कारण 'नह' धातूचा अर्थ बंधन असा आहे. वृषः त्यांना धर्मस्वरूप म्हणून स्मरतो. क्रोधहा त्यांना सज्जनांमधील क्रोध नष्ट करणारे म्हणून संबोधतो. क्रोधकृत्कर्ता त्यांना दुष्टांमध्ये क्रोध निर्माण करणारे म्हणून वर्णन करतो. विश्वबाहुः त्यांना सर्वांचा आधार म्हणून, किंवा ज्यांनी सर्व प्राण्यांना आपले बाहू बनवले आहेत असे म्हणून गौरवतो. महीधरः 'मही' म्हणजे पृथ्वी आणि पूजा दोन्ही; म्हणून त्यांना पृथ्वीला धारण करणारे किंवा सर्व प्रकारची पूजा स्वीकारणारे असे म्हटले जाते.

अच्युतः त्यांना जन्मापासून सुरू होणाऱ्या सहा विकारांपासून मुक्त म्हणून संबोधतो. प्रथितः त्यांना विश्वनिर्मितीसारख्या कार्यांमुळे प्रसिद्ध म्हणून स्तुती करतो. प्राणः त्यांना हिरण्यगर्भ रूपात सर्व प्राण्यांना प्राण देणारे म्हणून गौरवतो. प्राणदः त्यांना देव आणि असुरांना प्राण, म्हणजे बल, देणारे आणि तो परत घेऊन त्यांचा संहार करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. वासवानुजः त्यांना वामन अवतारात इंद्र (वासव) यांचे धाकटे बंधू म्हणून जन्म घेतलेले म्हणून वर्णन करतो. अपां निधिः या शब्दाचा अर्थ जलसमूह किंवा सागर असा आहे, असे म्हणतो. अधिष्ठानम् त्यांना सर्वकाही आधार देणारे स्थान म्हणून संबोधतो. अप्रमत्तः त्यांना पात्र व्यक्तींना कर्मफल देण्यात सदैव सावध असणारे म्हणून स्मरतो. प्रतिष्ठितः त्यांना आपल्या महानतेत आधारलेले व प्रस्थापित म्हणून गौरवतो.

स्कन्दः त्यांना वायूप्रमाणे सर्वकाही चालवणारे म्हणून संबोधतो. स्कन्दधरः त्यांना स्कन्द म्हणजे धर्ममार्गाचे आधार म्हणून स्तुती करतो. धुर्यः त्यांना जन्म इत्यादींच्या रूपातील सर्व जीवांचा भार वाहणारे म्हणून संबोधतो. वरदः त्यांना वर देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. वायुवाहनः त्यांना अवह इत्यादी सात वायूंना (वातावरणाला) कंपन देणारे म्हणून वर्णन करतो. वासुदेवः त्यांना वसु आणि देव दोन्ही असलेले म्हणून स्मरतो. बृहद्भानुः त्यांना महान तेज म्हणून संबोधतो. आदिदेवः त्यांना सर्व देवांचा उगम असलेले दैवी तत्त्व म्हणून वर्णन करतो. पुरन्दरः त्यांना देवांच्या शत्रूंची नगरे नष्ट करणारे म्हणून गौरवतो.

अशोकः त्यांना शोक, मोह, भूक, तहान, जन्म आणि मृत्यू या सहा दोषांपासून मुक्त म्हणून संबोधतो. तारणः त्यांना संसारसागरातून जीवांचा उद्धार करणारे म्हणून स्तुती करतो. तारः त्यांना गर्भवास, जन्म, वार्धक्य, मृत्यू इत्यादींच्या भीतीपासून जीवांना मुक्त करणारे म्हणून गौरवतो. शूरः त्यांना महान पराक्रमी म्हणून आदराने वंदन करतो, कारण ते धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या जीवनाच्या चार परम पुरुषार्थांची पूर्तता करतात. शौरिः शूराचे पुत्र, म्हणजे वसुदेव यांचे पुत्र म्हणून श्रीकृष्ण रूपात जन्म घेतलेले म्हणून संबोधतो (शूर हे वसुदेवांचे पिता व कृष्णाचे आजोबा होते). जनेश्वरः त्यांना सर्व प्राण्यांचे स्वामी म्हणून स्मरतो. अनुकूलः त्यांना सर्व प्राण्यांचा आत्मा असल्यामुळे सर्वांना अनुकूल म्हणून संबोधतो, कारण कोणीही स्वतःच्या विरोधात वागणार नाही. शतावर्तः त्यांना अनेक अवतार घेतलेले म्हणून वर्णन करतो. पद्मी त्यांना हातात पद्म (कमळ) धारण करणारे म्हणून गौरवतो. पद्मनिभेक्षणः त्यांना कमळासारखे नेत्र असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो.

पद्मनाभः त्यांना हृदयकमळाच्या मध्यभागी, म्हणजे नाभीत, वास करणारे म्हणून संबोधतो. अरविन्दाक्षः त्यांना ज्यांचे नेत्र अरविंद म्हणजे कमळासारखे आहेत असे म्हणून स्तुती करतो. पद्मगर्भः त्यांना हृदयकमळाच्या मध्यभागी उपासनेस योग्य म्हणून गौरवतो. शरीरभृत् त्यांना अन्न व प्राण रूपाने प्राण्यांच्या शरीरांना आधार देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. महर्द्धिः त्यांना अपार समृद्धी असलेले म्हणून वर्णन करतो. ऋद्धः त्यांना विश्वरूपात स्थित असलेले म्हणून स्मरतो. वृद्धात्मा त्यांना ज्यांचा आत्मा, म्हणजे देह, प्राचीन आहे असे म्हणून संबोधतो. महाक्षः त्यांना दोन किंवा अनेक तेजस्वी नेत्र असलेले म्हणून वर्णन करतो. गरुडध्वजः त्यांना गरुड ज्यांचा ध्वज आहे असे म्हणून गौरवतो.

अतुलः त्यांना ज्यांची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही असे म्हणून संबोधतो. शरभः त्यांना शरीर नश्वर असल्यामुळे 'शर' म्हटले जाते, असे म्हणून स्तुती करतो. भीमः त्यांना ज्यांना सर्वजण भितात असे म्हणून गौरवतो. समयज्ञः त्यांना सृष्टी, पालन आणि संहार यांचा काळ जाणणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. हविर्हरिः त्यांना यज्ञात हविर्भागाचा स्वीकार करणारे म्हणून वर्णन करतो. सर्वलक्षणलक्षण्यः सर्व ज्ञानप्रमाणांद्वारे प्राप्त होणारे परम ज्ञान, म्हणजे परमात्मा, असे म्हणतो. लक्ष्मीवान् त्यांच्या वक्षःस्थळी सदैव लक्ष्मीदेवी वास करतात असे म्हणून संबोधतो. समितिञ्जयः त्यांना समिती म्हणजे युद्धात विजय मिळवणारे म्हणून स्मरतो.

विक्षरः त्यांना क्षर म्हणजे नाश नसलेले म्हणून संबोधतो. रोहितः त्यांना रोहित नावाच्या माशाचे रूप धारण करणारे म्हणून स्तुती करतो. मार्गः त्यांना मोक्षाची इच्छा करणाऱ्यांनी शोधलेले म्हणून गौरवतो. हेतुः त्यांना विश्वाचे निमित्त व उपादान असे दोन्ही कारण म्हणून आदराने वंदन करतो. दामोदरः त्यांना आत्मसंयम इत्यादी साधनांमुळे अत्यंत कल्याणकारी मनाचे म्हणून वर्णन करतो. सहः त्यांना सर्वांना अधीन करणारे म्हणून स्मरतो. महीधरः त्यांना पर्वताच्या रूपात पृथ्वीला आधार देणारे म्हणून संबोधतो. महाभागः त्यांना स्वेच्छेने देह धारण करून परम आनंद उपभोगणारे म्हणून वर्णन करतो. वेगवान् त्यांना अत्यंत वेगवान म्हणून गौरवतो. अमिताशनः त्यांना प्रलयकाळी सर्व लोकांचे भक्षण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

उद्भवः त्यांना सृष्टीचे उपादान कारण म्हणून संबोधतो. क्षोभणः त्यांना सृष्टीच्या आरंभी प्रकृतीद्वारे पुरुषात प्रवेश करून स्पंदन निर्माण करणारे म्हणून स्तुती करतो. देवः त्यांना 'दिव्यति' म्हणजे सृष्टी व इतर विश्वकार्यांद्वारे लीला करणारे म्हणून संबोधतो. श्रीगर्भः त्यांना ज्यांच्या उदरात (गर्भात) श्री, म्हणजे संसाररूपात त्यांचे अनन्य प्रकटीकरण, अस्तित्वात आहे असे म्हणून गौरवतो. परमेश्वरः त्यांना 'परम' म्हणजे परम आणि 'ईश्वर' म्हणजे सर्व प्राण्यांवर सत्ता गाजवणारे, असे म्हणून वर्णन करतो. करणम् त्यांना या विश्वाच्या निर्मितीतील सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणून स्मरतो. कारणम् त्यांना इतरांना कार्य करवणारे कारण म्हणून संबोधतो. कर्ता त्यांना स्वतंत्र आणि म्हणूनच स्वामी असलेले म्हणून वर्णन करतो. विकर्ता त्यांना या अद्वितीय विश्वाची निर्मिती करणारे म्हणून गौरवतो. गहनः त्यांचा स्वभाव, महानता आणि कर्मे कोणालाही जाणता येत नाहीत असे म्हणून आदराने वंदन करतो. गुहः त्यांना मायेच्या शक्तीने स्वतःचा स्वभाव लपवणारे म्हणून संबोधतो.

व्यवसायः त्यांना पूर्णपणे ज्ञानस्वरूप म्हणून संबोधतो. व्यवस्थानः त्यांच्या ठायी विश्वाची सुव्यवस्थित नियमितता स्थिर आहे असे म्हणून स्तुती करतो. संस्थानः त्यांच्यामध्ये प्रलयावस्थेत सर्व प्राणी वास करतात असे म्हणून गौरवतो. स्थानदः त्यांना कर्मानुसार ध्रुवासारख्या व्यक्तींना त्यांचे विशिष्ट स्थान देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. ध्रुवः त्यांना अविनाशी म्हणून वर्णन करतो. परर्द्धिः त्यांना या सर्वोच्च प्रकारचे प्रभुत्व धारण करणारे म्हणून स्मरतो. परमस्पष्टः त्यांच्यामध्ये 'पर' म्हणजे परम तेजस्वी 'मा' म्हणजे लक्ष्मी वास करते; किंवा कोणत्याही दुसऱ्याच्या साहाय्याशिवाय सर्वांहून श्रेष्ठ असे म्हणून संबोधतो. तुष्टः त्यांना परम स्वरूप असलेले म्हणून वर्णन करतो. पुष्टः त्यांना सर्वत्र व्यापून परिपूर्ण असलेले म्हणून गौरवतो. शुभेक्षणः त्यांचे अवलोकन, म्हणजे दृष्टी, सर्व प्राण्यांना कल्याण देते असे म्हणून आदराने वंदन करतो; मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना मोक्ष आणि इतरांना सुख देते, तसेच शंकांचे निरसन करून हृदयाच्या गाठी तोडते.

रामः त्यांना सदैव आनंदस्वरूप म्हणून संबोधतो, ज्यात योगी आनंद मानतात. विरामः त्यांच्या ठायी सर्व प्राण्यांचा अंत, म्हणजे विराम, होतो असे म्हणून स्तुती करतो. विरजः त्यांच्यामध्ये उपभोगाची इच्छा शांत झाली आहे असे म्हणून गौरवतो. मार्गः त्यांना मार्ग म्हणून आदराने वंदन करतो. नेयः त्यांना आत्मसाक्षात्काराद्वारे जीवाला परम सत्तेकडे नेणारे म्हणून वर्णन करतो. नयः त्यांना आत्मप्रकाशाच्या रूपात मार्गदर्शक असलेले म्हणून स्मरतो. अनयः त्यांच्यासाठी कोणताही नेता नाही असे म्हणून संबोधतो. वीरः त्यांना पराक्रमी म्हणून वर्णन करतो. शक्तिमतां श्रेष्ठः त्यांना ब्रह्मदेवासारख्या सर्व शक्तिमान प्राण्यांमध्ये सर्वात शक्तिमान म्हणून गौरवतो. धर्मः त्यांना सर्व प्राण्यांचे आधार म्हणून आदराने वंदन करतो. धर्मविदुत्तमः त्यांना धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणतो, कारण श्रुती आणि स्मृती यांचे सर्व शास्त्र त्यांची आज्ञा आहे.

वैकुण्ठः विविध तत्त्वांना एकत्र आणणे म्हणजे विकुंठ, आणि ते करणारे म्हणजे वैकुंठ, असे म्हणतो. पुरुषः त्यांना सर्वांहून पूर्वी अस्तित्वात असलेले म्हणून स्तुती करतो. प्राणः त्यांना क्षेत्रज्ञ (शरीरात जाणणारा) म्हणून किंवा प्राण नावाच्या जीवनशक्तीच्या रूपात कार्य करणारे म्हणून संबोधतो. प्राणदः त्यांना जीवन देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. प्रणवः त्यांना ओंकाराने स्तुती केली जाणारे किंवा ज्यांना ओंकाराने नमस्कार केला जातो असे म्हणून वर्णन करतो. पृथुः त्यांनी स्वतःचा विस्तार जगाच्या रूपात केला असे म्हणून स्मरतो. हिरण्यगर्भः त्यांना सुवर्ण अंड्याचे कारण म्हणून संबोधतो, ज्यातून ब्रह्मदेव जन्मले. शत्रुघ्नः त्यांना देवांच्या शत्रूंचा नाश करणारे म्हणून गौरवतो. व्याप्तः त्यांना कारणरूपाने सर्व कार्यांत व्यापलेले म्हणून वर्णन करतो. वायुः त्यांना आपल्या भक्तांकडे धावून येणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. अधोक्षजः त्यांना मूळ स्वभावापासून कधीही ढळत नसल्यामुळे अधोक्षज म्हणतो.

ऋतुः त्यांना 'ऋतु' या शब्दाने सूचित होणाऱ्या काळस्वरूप म्हणून संबोधतो. सुदर्शनः त्यांचे दर्शन, म्हणजे ज्ञान, परम कल्याणकारी फल मोक्ष देते असे म्हणून स्तुती करतो. कालः त्यांना सर्वकाही मोजणारे आणि मर्यादा घालणारे म्हणून गौरवतो. परमेष्ठी त्यांना हृदयाकाशात आपल्या परम महानतेत वास करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. परिग्रहः सर्वत्र व्यापलेले असल्यामुळे ज्यांना शरण जाणारे सर्व बाजूंनी त्यांना धरतात असे, किंवा भक्तांनी अर्पिलेले नैवेद्य स्वीकारणारे म्हणून संबोधतो. उग्रः त्यांना सूर्यासारख्या प्राण्यांनाही भय देणारे म्हणून स्मरतो. संवत्सरः त्यांच्यामध्ये सर्व प्राणी वास करतात असे म्हणून संबोधतो. दक्षः त्यांना सृष्टीरूपात वाढणारे म्हणून वर्णन करतो. विश्रामः भूक, तहान इत्यादी आणि अविद्या, अहंकार, मोह अशा संकटांच्या लाटांनी भरलेल्या संसारसागरातून विश्रांती शोधणाऱ्या साधकांना विश्राम (मोक्ष) देणारे म्हणून गौरवतो. विश्वदक्षिणः प्रत्येकापेक्षा अधिक कुशल (दक्ष) असलेले, किंवा सर्व गोष्टींत निपुण असे म्हणून संबोधतो.

विस्तारः त्यांच्यात सर्व लोक प्रकट होण्याची अवस्था प्राप्त करतात असे म्हणून संबोधतो. स्थावरस्थाणुः जे दृढ प्रतिष्ठित ते 'स्थावर', आणि ज्यात पृथ्वीसारखी दीर्घकाल टिकणारी तत्त्वे स्थिर आहेत ते 'स्थाणु'; परमेश्वर हे दोन्ही आहेत असे म्हणतो. प्रमाणम् त्यांना शुद्ध चेतनास्वरूप म्हणून स्तुती करतो. बीजमव्ययम् त्यांना स्वतः कोणताही बदल न होता संसाराचे बीज किंवा कारण असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. अर्थः त्यांना आनंदस्वरूप असल्यामुळे सर्वांनी इच्छिलेले (अर्थित) म्हणून वर्णन करतो. अनर्थः त्यांना स्वयंपूर्ण असल्यामुळे दुसरा कोणताही अर्थ, म्हणजे ध्येय, न शोधावे लागणारे म्हणून स्मरतो. महाकोशः त्यांनी अन्नमय, प्राणमय इत्यादी महान कोशांना आवरण म्हणून धारण केले आहे असे म्हणून संबोधतो. महाभोगः त्यांना आनंद हाच महान उपभोगाचा स्रोत असलेले म्हणून वर्णन करतो. महाधनः त्यांनी संपूर्ण विश्व आपल्या उपभोगासाठी धन म्हणून धारण केले आहे असे म्हणून गौरवतो.

अनिर्विण्णः त्यांना स्वयंपूर्ण असल्यामुळे कधीही अनवधानी नसणारे म्हणून संबोधतो. स्थविष्ठः त्यांना विराट पुरुषाच्या रूपात अत्यंत विशाल असलेले म्हणून स्तुती करतो. अभूः जन्मरहित किंवा ज्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व नाही असे म्हणून गौरवतो. धर्मयूपः त्यांना धर्माचा यूप, म्हणजे यज्ञस्तंभ, असे म्हणून आदराने वंदन करतो; ज्यांना धर्माची सर्व रूपे, जी त्यांचीच उपासना आहेत, जोडलेली आहेत, जसा यज्ञपशू यूपाला बांधलेला असतो. महामखः त्यांना ज्यांना यज्ञ अर्पिले असता ते यज्ञ महान म्हणावेत, कारण ते निर्वाणाचे फल देतात, असे म्हणून वर्णन करतो. नक्षत्रनेमिः त्यांना सर्व नक्षत्रांचे हृदय म्हणून स्मरतो. नक्षत्री त्यांना नक्षत्ररूपात, म्हणजे चंद्ररूपात, असलेले म्हणून संबोधतो. क्षमः त्यांना सर्वकाही जाणण्यात कुशल म्हणून वर्णन करतो. क्षामः त्यांना मनाच्या सर्व वृत्ती शांत झाल्यानंतर शुद्ध आत्मस्वरूपात स्थित असलेले म्हणून गौरवतो. समीहनः त्यांना सृष्टी इत्यादी कार्यांसाठी उत्तम प्रयत्न करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

यज्ञः त्यांना सर्वज्ञ म्हणून संबोधतो. इज्यः त्यांना यज्ञात पूजनीय म्हणून स्तुती करतो. महेज्यः सर्व पूजित देवतांपैकी केवळ तेच मोक्षाचा आशीर्वाद देण्यास समर्थ आहेत असे म्हणून गौरवतो. क्रतुः त्यांना ज्या यज्ञात यूप आहे तो 'क्रतु' असे म्हणून आदराने वंदन करतो. सत्रम् त्यांना विहित धर्माचे स्वरूप म्हणून वर्णन करतो. सतांगतिः त्यांना मोक्षाची इच्छा करणाऱ्या सत्पुरुषांचा एकमेव आधार म्हणून स्मरतो. सर्वदर्शी त्यांना आपल्या जन्मजात दृष्टीने प्राण्यांची सर्व शुभ-अशुभ कर्मे पाहू शकणारे म्हणून संबोधतो. विमुक्तात्मा त्यांना स्वाभाविकपणे मुक्त असलेले म्हणून वर्णन करतो. सर्वज्ञः त्यांना सर्व काही असलेले आणि सर्व जाणणारे म्हणून गौरवतो. ज्ञानमुत्तमम् त्यांना सर्वांहून श्रेष्ठ, जन्मरहित, काळ व देशाने मर्यादित नसलेले आणि सर्व सिद्धींचे कारण असलेले चैतन्य म्हणून आदराने वंदन करतो.

सुव्रतः त्यांनी सर्व शरणागतांना वाचवण्याचे उदार व्रत धारण केले आहे असे म्हणून संबोधतो. सुमुखः त्यांना सुंदर मुखाचे म्हणून स्तुती करतो. सूक्ष्मः त्यांना शब्द इत्यादी स्थूल कारणांपासून मुक्त असल्यामुळे सूक्ष्म म्हणून गौरवतो. सुघोषः त्यांचा मंगल नाद म्हणजे वेद असे म्हणतो, किंवा मेघांसारखा गंभीर आणि सुस्पष्ट नाद असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. सुखदः त्यांना सज्जनांना सुख देणारे म्हणून वर्णन करतो. सुहृत्त्यांना कोणताही मोबदला न पाहता साहाय्य करणारे म्हणून स्मरतो. मनोहरः त्यांच्या अतुलनीय आनंदमय स्वभावाने मन आकर्षित करणारे म्हणून संबोधतो. जितक्रोधः त्यांना क्रोधावर विजय मिळवलेले म्हणून वर्णन करतो. वीरबाहुः त्यांचे बाहू वैदिक धर्म प्रस्थापित करण्यासाठी असुरांचा संहार करणारे पराक्रम गाजवण्यास समर्थ आहेत असे म्हणून गौरवतो. विदारणः धर्माविरुद्ध आचरण करणाऱ्यांचा नाश करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

स्वापनः जीवांना अज्ञानाच्या निद्रेत लपेटणारे म्हणून संबोधतो. स्ववशः स्वतःच्या स्वाधीन असलेले, इतर कशाच्याही अधीन नसलेले म्हणून स्तुती करतो, कारण ते संपूर्ण विश्वप्रक्रियेचे कारण आहेत. व्यापी त्यांना आकाशाप्रमाणे सर्वत्र व्यापणारे म्हणून गौरवतो. नैकात्मा त्यांना विविध विश्वप्रक्रिया घडवणाऱ्या सहाय्यक शक्तींच्या रूपात विविध रूपे धारण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. नैककर्मकृत् त्यांना सृष्टी, पालन इत्यादी प्रक्रियेत असंख्य कार्ये करणारे म्हणून वर्णन करतो. वत्सरः त्यांच्यामध्ये सर्वकाही वास करते असे म्हणून स्मरतो. वत्सलः त्यांना आपल्या भक्तांवर प्रेम करणारे म्हणून संबोधतो. वत्सी त्यांना आपल्याला प्रिय असलेल्यांचे रक्षण करणारे म्हणून वर्णन करतो. रत्नगर्भः समुद्राच्या तळाशी रत्ने सापडतात म्हणून त्याला असे म्हटले जाते; परमेश्वर समुद्ररूप धारण करतात म्हणून त्यांना हे नाव दिले आहे, असे म्हणतो. धनेश्वरः त्यांना सर्व संपत्तीचे स्वामी म्हणून गौरवतो.

धर्मगुप् त्यांना धर्माचे रक्षण करणारे म्हणून संबोधतो. धर्मकृत्: धर्म व अधर्माच्या वर असले तरी, धर्माच्या परंपरा टिकवण्यासाठी ते धर्माचे आचरण करतात, असे म्हणून स्तुती करतो. धर्मी त्यांना धर्म धारण करणारे म्हणून गौरवतो. सत् त्यांना सत्यस्वरूप परब्रह्म म्हणून आदराने वंदन करतो. असत् त्यांना अपरब्रह्म विश्वरूपाने प्रकट झाल्यामुळे, त्याला वास्तविक अस्तित्व नसल्यामुळे 'असत्' म्हटले जाते, असे वर्णन करतो. क्षरम् त्यांना बदलाधीन असलेले सर्व प्राणी म्हणून स्मरतो. अक्षरम् त्यांना अपरिवर्तनीय म्हणून संबोधतो. अविज्ञाता त्यांना कर्तेपणा इत्यादी जीवाच्या गुणांपासून मुक्त म्हणून वर्णन करतो. सहस्रांशुः त्यांना असंख्य किरणे असलेले, म्हणजे सूर्य, म्हणून गौरवतो. विधाता त्यांना संपूर्ण विश्व धारण करणाऱ्या अनंतासारख्या सर्व शक्तींचे अनन्य आधार म्हणून आदराने वंदन करतो. कृतलक्षणः त्यांना चैतन्यस्वरूप म्हणून संबोधतो.

गभस्तिनेमिः त्यांना सूर्यरूपाने किरणांच्या मध्यभागी वास करणारे म्हणून संबोधतो. सत्त्वस्थः त्यांना स्वभावतः तेजस्वी असलेल्या सत्त्वगुणात विशेषत्वाने वास करणारे म्हणून स्तुती करतो. सिंहः त्यांना सिंहासारखे अनिवार्य सामर्थ्य असलेले म्हणून गौरवतो. भूतमहेश्वरः त्यांना सर्व प्राण्यांचे परम स्वामी म्हणून आदराने वंदन करतो. आदिदेवः त्यांना सर्व प्राण्यांत पहिले म्हणून वर्णन करतो. महादेवः त्यांना परम आत्मज्ञान हीच ज्यांची महानता आहे असे म्हणून स्मरतो. देवेशः त्यांना सर्व देवांमध्ये सर्वात महत्त्वाचे म्हणून सर्व देवांचे स्वामी म्हणून संबोधतो. देवभृद्गुरुः देवांवर शासन करणारे इंद्र 'देवभृत्' आहेत; परमेश्वर त्या इंद्राचेही नियंत्रक (गुरु) आहेत असे म्हणून गौरवतो.

उत्तरः त्यांना संसारातून उत्तीर्ण किंवा मुक्त झालेले म्हणून संबोधतो. गोपतिः 'गोप' रूपात गायी राखणारे कृष्ण, किंवा पृथ्वीचे स्वामी असे म्हणून स्तुती करतो. गोप्ता त्यांना सर्व प्राण्यांचे रक्षक म्हणून गौरवतो. ज्ञानगम्यः त्यांना कर्माद्वारे किंवा कर्म-ज्ञानाच्या संयोगाने जाणता येत नाहीत असे म्हणून आदराने वंदन करतो. पुरातनः त्यांना काळाने मर्यादित नसलेले आणि सर्वांहून पूर्वी अस्तित्वात असलेले म्हणून वर्णन करतो. शरीरभूतभृत् त्यांना ज्यापासून शरीर बनले आहे त्या पाच भूतांचे स्वामी म्हणून स्मरतो. भोक्ता त्यांना रक्षण करणारे, किंवा अनंत आनंदाचा उपभोग घेणारे असे म्हणून संबोधतो. कपीन्द्रः 'कपि' म्हणजे वराह; ज्यांनी एका अवतारात वराहरूप धारण केले, किंवा रामावतारात वानरांचे स्वामी ही भूमिका बजावली, असे म्हणून वर्णन करतो. भूरिदक्षिणः यज्ञांत ज्यांना असंख्य दक्षिणा अर्पिल्या जातात असे म्हणून गौरवतो.

सोमपः सर्व यज्ञांत देवतारूपाने सोम प्राशन करणारे म्हणून संबोधतो. अमृतपः स्वभावतःच अमृतासारखा परम आनंद प्राशन करणारे म्हणून स्तुती करतो. सोमः चंद्ररूपाने वनस्पतींना पोषण देणारे म्हणून गौरवतो. पुरुजित् असंख्य लोकांवर विजय मिळवणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. पुरुषोत्तमः त्यांचे रूप विश्वाएवढे असल्यामुळे ते 'पुरु' म्हणजे महान, आणि सर्वांत श्रेष्ठ असल्यामुळे 'सत्तम' आहेत, असे म्हणून वर्णन करतो. विनयः दुष्टांना 'विनय' म्हणजे शिक्षा करणारे म्हणून स्मरतो. जयः सर्व प्राण्यांवर विजय मिळवणारे म्हणून संबोधतो. सत्यसंधः ज्यांचा संकल्प, म्हणजे 'संध', नेहमी सत्य ठरतो असे म्हणून वर्णन करतो. दाशार्हः 'दाश' म्हणजे दान; ज्यांना दानरूप अर्पण केले जाते असे म्हणून गौरवतो. सात्वतांपतिः 'सात्वत' हे एका तंत्राचे नाव आहे; ज्यांनी ते प्रकट केले किंवा त्यावर भाष्य केले, असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

जीवः क्षेत्रज्ञ किंवा शरीर जाणणारे म्हणून प्राणांशी संलग्न असलेले म्हणून संबोधतो. विनयितासाक्षी सर्व भक्तांच्या विनम्र, उपासनायुक्त भावाचे साक्षी म्हणून स्तुती करतो. मुकुन्दः मुक्ती देणारे म्हणून गौरवतो. अमितविक्रमः ज्यांची तीन पावले अमर्याद होती असे म्हणून आदराने वंदन करतो. अम्भोनिधिः ज्यांच्यामध्ये देवांपासून खालपर्यंत सर्व प्राणी वास करतात असे म्हणून वर्णन करतो. अनन्तात्मा काळ, देश आणि कार्यकारणभाव यांनी निश्चित न होणारे म्हणून स्मरतो. महोदधिशयः प्रलयकाळी विश्वातील सर्व तत्त्वे ज्या जलात विलीन होतात, त्या जलात शयन करणारे म्हणून संबोधतो. अन्तकः सर्व प्राण्यांचा अंत घडवून आणणारे म्हणून वर्णन करतो.

अजः 'अ' म्हणजे महाविष्णू; म्हणजे विष्णूपासून जन्मलेले, म्हणजे कामदेव, असे म्हणतो. महार्हः उपासनेस योग्य म्हणून स्तुती करतो. स्वाभाव्यः सदैव परिपूर्ण असल्यामुळे स्वाभाविकपणे आदिरहित म्हणून गौरवतो. जितामित्रः आसक्ती, क्रोध इत्यादी आंतरिक शत्रू तसेच रावण, कुंभकर्ण इत्यादी बाह्य शत्रू जिंकलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. प्रमोदनः अमर आनंदात मग्न असल्यामुळे सदैव आनंदी म्हणून संबोधतो. आनन्दः ज्यांचे स्वरूप आनंद आहे असे म्हणून स्मरतो. नन्दनः आनंद देणारे म्हणून वर्णन करतो. नन्दः सर्व परिपूर्णतांनी युक्त असलेले म्हणून गौरवतो. सत्यधर्मा ज्यांचे ज्ञान व इतर गुण सत्य आहेत असे म्हणून स्तुती करतो. त्रिविक्रमः ज्यांच्या तीन पावलांनी संपूर्ण विश्व व्यापले असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

महर्षिः कपिलाचार्यः कपिलांना सर्व वेदांचे आचार्य असल्यामुळे महर्षी म्हटले जाते, असे म्हणतो. कृतज्ञः 'कृत' म्हणजे कार्यरूप असल्यामुळे जग, असे म्हणून स्तुती करतो. मेदिनीपतिः पृथ्वीचे स्वामी म्हणून संबोधतो. त्रिपदः तीन पावले असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. त्रिदशाध्यक्षः गुणांच्या प्रभावातून निर्माण होणाऱ्या जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तीन अवस्थांचे साक्षी म्हणून वर्णन करतो. महाशृङ्गः मोठे शिंग असलेले म्हणून स्मरतो. कृतान्तकृत्: विश्वाच्या प्रकट अवस्थेतील 'कृत'चा संहार घडवून आणणारे म्हणून संबोधतो.

महावराहः महान विश्ववराह म्हणून संबोधतो. गोविन्दः 'गो' म्हणजे वेदवाक्ये, ज्यांच्याद्वारे ओळखले जाणारे ते गोविंद, असे म्हणतो. सुषेणः त्यांच्याभोवती आपल्या शाश्वत पार्षदांच्या रूपातील सशस्त्र रक्षक असलेले म्हणून स्तुती करतो. कनकाङ्गदी त्यांना सोन्याचे अंगद (बाजूबंद) धारण करणारे म्हणून गौरवतो. गुह्यः उपनिषदांतून सांगितलेल्या गुह्य ज्ञानाने जाणले जाणारे किंवा हृदयगुहेत लपलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. गभीरः सर्वज्ञता, प्रभुत्व, बल, पराक्रम इत्यादी गुणांमुळे अत्यंत गंभीर वैभवाचे म्हणून स्मरतो. गहनः अत्यंत कष्टाने प्रवेश करता येणारे, तसेच जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती आणि त्यांच्या अभावाचेही साक्षी असलेले म्हणून संबोधतो. गुप्तः शब्द, विचार इत्यादींचा विषय नसलेले म्हणून वर्णन करतो. चक्रगदाधरः हातात चक्र आणि गदा धारण करणारे म्हणून गौरवतो.

वेधाः त्यांना विधान किंवा नियमन करणारे म्हणून संबोधतो. स्वाङ्गः कार्य सिद्धीस नेण्यात स्वतः सहभागी असलेले म्हणून स्तुती करतो. अजितः विविध अवतारांत कोणीही ज्यांना जिंकू शकले नाही असे म्हणून गौरवतो. कृष्णः कृष्णद्वैपायन म्हणून ओळखले जाणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. दृढः ज्यांच्या स्वरूपात आणि सामर्थ्यात कधीही क्षय नाही असे म्हणून वर्णन करतो. संकर्षणाच्युतः संकर्षण म्हणजे प्रलयकाळी सर्व प्राण्यांना स्वतःकडे आकर्षित करणारे, आणि अच्युत म्हणजे आपल्या मूळ स्वरूपातून कधीही ढळत नसलेले; ही दोन्ही नावे मिळून एक शब्द बनतो, म्हणजे संकर्षण असलेले अच्युत, असे स्मरतो. वरुणः सायंकाळचा सूर्य किरणे स्वतःत सामावून घेतो म्हणून त्याला वरुण म्हटले जाते, असे संबोधतो. वारुणः मित्र-वरुण यांचे पुत्र वसिष्ठ किंवा अगस्त्य रूपात प्रकट झालेले परमेश्वर असे वर्णन करतो. वृक्षः वृक्षासारखे अचल असलेले म्हणून गौरवतो. पुष्कराक्षः हृदयकमळात ध्यान केले असता चैतन्याच्या प्रकाशरूपात प्रकाशणारे, किंवा कमळासारखे नेत्र असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. महामनाः विश्वाची सृष्टी, पालन आणि संहार ही तिन्ही कार्ये केवळ मनाच्या संकल्पाने करणारे म्हणून संबोधतो.

भगवान्: प्राण्यांची उत्पत्ती, लय, बंधन, मोक्ष, ज्ञान आणि अज्ञान हे सर्व जाणणारे म्हणून भगवान् असे म्हणतो. भगहा: प्रलयकाळी सहा दैवी गुणांना (भग) स्वतःत सामावून घेणारे म्हणून स्तुती करतो. आनन्दी: ज्यांचे स्वरूप आनंद आहे असे म्हणून गौरवतो. वनमाली: पाच महाभूतांच्या तत्त्वांनी बनलेली वैजयंती नावाची वनमाला धारण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. हलायुधः बलभद्र अवतारात नांगर हे शस्त्र धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. आदित्यः वामन अवतारात अदितीच्या पोटी जन्मलेले म्हणून स्मरतो. ज्योतिरादित्यः सूर्यमंडळाच्या तेजात वास करणारे म्हणून संबोधतो. सहिष्णुः उष्णता आणि शीत अशा विरुद्ध गोष्टी सहन करणारे म्हणून वर्णन करतो. गतिसत्तमः सर्वांचे परम आश्रय व आधार आणि सर्व प्राण्यांत श्रेष्ठ म्हणून गौरवतो.

सुधन्वा: 'शारंग' नावाचे अत्यंत श्रेष्ठ धनुष्य शस्त्र म्हणून धारण करणारे म्हणून संबोधतो. खण्डपरशुः शत्रूंचा संहार करणारी परशु (कुऱ्हाड) म्हणून स्तुती करतो. दारुणः दुष्ट मार्गाने चालणाऱ्यांसाठी कठोर व निर्दय असलेले म्हणून वर्णन करतो. द्रविणप्रदः भक्तांना इच्छित धन देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. दिवःस्पृक्: स्वर्गाला स्पर्श करणारे म्हणून संबोधतो. सर्वदृग्व्यासः ज्यांच्या आकलनात सर्वकाही सामावलेले आहे असे म्हणून स्मरतो. वाचस्पतिरयोनिजः सर्व विद्यांचे स्वामी म्हणून वाचस्पती आणि मातेपासून जन्म न घेतलेले म्हणून अयोनिज असे दोन्ही गुण एकत्र असलेले म्हणून वर्णन करतो.

त्रिसामा: देवव्रत नावाच्या तीन साम मंत्रांनी सामगान करणाऱ्यांकडून स्तुती केले जाणारे म्हणून संबोधतो. सामगः सामगान करणारे म्हणून स्तुती करतो. साम: वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, असे म्हणून गौरवतो. निर्वाणं: ज्यात सर्व दुःखे संपतात आणि जे परम आनंदस्वरूप आहे, असे म्हणून आदराने वंदन करतो. भेषजं: संसाररोगावरील औषध म्हणून वर्णन करतो. भिषक्: परमेश्वर वैद्य म्हणून ओळखले जातात असे स्मरतो. संन्यासकृत्: मोक्षप्राप्तीसाठी चौथा आश्रम, संन्यास, स्थापन करणारे म्हणून संबोधतो. समः संन्याशांसाठी चित्तशांती हीच सर्वात महत्त्वाची साधना असे विहित करणारे म्हणून वर्णन करतो. शान्तः सांसारिक सुखांविषयी आसक्ती नसलेले, शांत म्हणून गौरवतो. निष्ठा: प्रलयकाळी सर्व प्राणी ज्यांच्यात लीन होतात असे म्हणून आदराने वंदन करतो. शान्तिः ज्यात अविद्येचा पूर्ण नाश होतो ते ब्रह्म असे म्हणून संबोधतो. परायणं: सर्वोच्च अवस्था, ज्यातून खालच्या अवस्थांमध्ये परतावे लागत नाही, असे म्हणून स्तुती करतो.

शुभाङ्गः सुंदर रूप असलेले म्हणून संबोधतो. शान्तिदः आसक्ती व विरोध इत्यादींपासून मुक्त अशी शांती देणारे म्हणून स्तुती करतो. स्रष्टा: सृष्टिचक्राच्या आरंभी सर्वकाही निर्माण करणारे म्हणून संबोधतो. कुमुदः 'कु' म्हणजे पृथ्वी; तिच्यात आनंद घेणारे म्हणून वर्णन करतो. कुवलेशयः 'कु' म्हणजे पृथ्वी, तिला वेढणारे पाणी, म्हणून 'कुवल' म्हणजे पाणी; जलात शयन करणारे म्हणून कुवलेशय. 'कुवल' म्हणजे सर्पांचा खालचा भागही; आदिशेष नावाच्या सर्पावर शयन करणारे म्हणून कुवलेशय असेही म्हणतो. गोहितः श्रीकृष्ण अवतारात गोवर्धन पर्वत उचलून गायींचे रक्षण करणारे म्हणून स्मरतो. गोपतिः पृथ्वीचे स्वामी म्हणजे विष्णू असे म्हणून संबोधतो. गोप्ता: पृथ्वीचे रक्षक म्हणून, किंवा मायेने स्वतःला लपवणारे म्हणून वर्णन करतो. वृषभाक्षः ज्यांचे नेत्र भक्तांवर इच्छित वस्तूंचा वर्षाव करतात, ज्यांची दृष्टी धर्माने परिपूर्ण आहे असे म्हणून गौरवतो. वृषप्रियः ज्यांना वृष, म्हणजे धर्म, प्रिय आहे असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

अनिवर्ती: असुरांशी युद्धात कधीही माघार न घेणारे, किंवा धर्माचे पालन करत तो कधीही न सोडणारे म्हणून संबोधतो. निवृत्तात्मा: ज्यांचे मन स्वाभाविकपणे इंद्रियविषयांपासून अलिप्त आहे असे म्हणून स्तुती करतो. संक्षेप्ता: प्रलयकाळी विस्तारलेल्या विश्वाला सूक्ष्म अवस्थेत आकुंचित करणारे म्हणून गौरवतो. क्षेमकृत्: त्यांच्याकडे येणाऱ्यांना क्षेम, म्हणजे संरक्षण, देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. शिवः ज्यांच्या नामोच्चारानेच सर्वांना पावन करतात असे म्हणून संबोधतो. श्रीवत्सवक्षाः ज्यांच्या वक्षःस्थळी श्रीवत्स नावाचे चिन्ह आहे असे म्हणून स्मरतो. श्रीवासः ज्यांच्या वक्षःस्थळी श्रीदेवी सदैव वास करतात असे म्हणून संबोधतो. श्रीपतिः क्षीरसागर मंथनाच्या वेळी श्रीदेवींनी इतर सर्व देव-असुरांना नाकारून ज्यांना पती म्हणून निवडले, किंवा 'श्री' म्हणजे परम विश्वशक्ती आणि परमेश्वर त्या शक्तीचे स्वामी आहेत, असे म्हणून वर्णन करतो. श्रीमतां वरः वेदांच्या शक्ती व वैभवाने युक्त ब्रह्मदेवादी सर्व देवतांत श्रेष्ठ म्हणून गौरवतो.

श्रीदः भक्तांना समृद्धी देणारे म्हणून संबोधतो. श्रीशः श्रीदेवींचे स्वामी म्हणून स्तुती करतो. श्रीनिवासः येथे 'श्री' म्हणजे सद्गुण व सामर्थ्य असलेले पुरुष; अशांमध्ये वास करणारे म्हणून श्रीनिवास असे वर्णन करतो. श्रीनिधिः सर्व श्री, म्हणजे गुण व सामर्थ्य, यांचे आश्रयस्थान म्हणून आदराने वंदन करतो. श्रीविभावनः कर्मानुसार प्रत्येकाला सर्व प्रकारचे समृद्धी व सद्गुण देणारे म्हणून संबोधतो. श्रीधरः सर्व माता असलेल्या श्रीदेवींना वक्षःस्थळी धारण करणारे म्हणून स्मरतो. श्रीकरः भक्त, म्हणजे जे स्तवन करतात, चिंतन करतात आणि उपासना करतात त्यांना सद्गुणी व सामर्थ्यवान बनवणारे म्हणून वर्णन करतो. श्रेयः 'श्रेयस्' म्हणजे कधीही क्षय न होणारे कल्याण व सुख प्राप्त करणे; अशी अवस्था परमेश्वराचा स्वभावच आहे, असे म्हणून गौरवतो. श्रीमान्: ज्यांच्या ठायी सर्व प्रकारची श्री, म्हणजे सामर्थ्य, सद्गुण, सौंदर्य इत्यादी, आहेत असे म्हणून आदराने स्मरतो. लोकत्रयाश्रयः तीनही लोकांचे आधार म्हणून संबोधतो.

स्वक्षः ज्यांचे नेत्र कमळासारखे सुंदर आहेत असे म्हणून वर्णन करतो. स्वङ्गः ज्यांचे अवयव सुंदर आहेत असे म्हणून स्तुती करतो. शतानन्दः अद्वैत आणि परम आनंदस्वरूप म्हणून संबोधतो. नन्दिः परम आनंदस्वरूप म्हणून आदराने वंदन करतो. ज्योतिर्गणेश्वरः ताऱ्यांचे, म्हणजे ज्योतिर्गणाचे, स्वामी म्हणून वर्णन करतो. विजितात्मा: मन या आत्म्यावर विजय मिळवलेले म्हणून स्मरतो. विधेयात्मा: ज्यांचा आत्मा पूर्णपणे संयमित आणि नियंत्रित आहे असे म्हणून संबोधतो. सत्कीर्तिः ज्यांची कीर्ती सत्यस्वरूप आहे असे म्हणून वर्णन करतो. छिन्नसंशयः ज्यांना कोणताही संशय नाही, कारण सर्वकाही हातावरील फळाप्रमाणे त्यांना स्पष्ट आहे, असे म्हणून गौरवतो.

उदीर्णः सर्व प्राण्यांहून श्रेष्ठ म्हणून संबोधतो. सर्वतश्चक्षुः शुद्ध चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे सर्व दिशांना सर्वकाही पाहणारे म्हणून स्तुती करतो. अनीशः ज्यांच्यावर कोणाचेही प्रभुत्व चालू शकत नाही असे म्हणून संबोधतो. शाश्वतस्थिरः शाश्वत असूनही अपरिवर्तनीय असे म्हणून आदराने वंदन करतो. भूशयः लंकेला जाण्याचा मार्ग शोधत असताना समुद्रकिनारी भूमीवर शयन करावे लागले, असे म्हणून वर्णन करतो. भूषणः विविध अवतार धारण करून पृथ्वीला शोभा देणारे म्हणून स्मरतो. भूतिः सर्वकाही वास करण्याचे धाम किंवा सार, किंवा सर्व वैभवशाली प्रकटीकरणांचा स्रोत म्हणून संबोधतो. विशोकः आनंदस्वरूप असल्यामुळे सर्व शोकांपासून मुक्त म्हणून वर्णन करतो. शोकनाशनः केवळ स्मरणानेही भक्तांचे शोक नष्ट करणारे म्हणून गौरवतो.

अर्चिष्मान्: ज्यांच्या तेजस्वी किरणांनी सूर्य, चंद्र व इतर तारे तेजस्वी होतात असे म्हणून संबोधतो. अर्चितः सर्व लोकांत पूजनीय असलेले ब्रह्मदेव व इतर देवांकडूनही पूजिले जाणारे म्हणून स्तुती करतो. कुम्भः घटाप्रमाणे सर्वकाही स्वतःत सामावून घेणारे म्हणून संबोधतो. विशुद्धात्मा: सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांच्या पलीकडील शुद्ध चैतन्य आणि सर्व दोषांपासून मुक्त म्हणून गौरवतो. विशोधनः केवळ स्मरणानेही सर्व पापांचा नाश करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. अनिरुद्धः चार व्यूहांपैकी शेवटचा, वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध; किंवा शत्रूंकडून ज्यांना अडवता येत नाही असे म्हणून संबोधतो. अप्रतिरथः ज्यांच्यासमोर उभा राहू शकेल असा कोणताही समान प्रतिस्पर्धी नाही असे म्हणून वर्णन करतो. प्रद्युम्नः ज्यांचे 'द्युम्न', म्हणजे वैभव, श्रेष्ठ व पवित्र प्रकारचे आहे किंवा जे चार व्यूहांपैकी एक आहेत असे म्हणून स्मरतो. अमितविक्रमः ज्यांच्या पराक्रमाला मर्यादा नाही आणि ज्यांच्या शौर्याला कोणीही अडवू शकत नाही असे म्हणून गौरवतो.

कालनेमिनिहा: कालनेमि नावाच्या असुराचा वध करणारे म्हणून संबोधतो. वीरः शूर आणि पराक्रमी म्हणून स्तुती करतो. शौरिः शूर वंशात, म्हणजे श्रीकृष्ण रूपात, जन्मलेले म्हणून गौरवतो. शूरजनेश्वरः आपल्या अपार पराक्रमाने इंद्रादी महान शक्तींवरही नियंत्रण ठेवणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. त्रिलोकात्मा: अंतर्यामी व्यापक असल्यामुळे तिन्ही लोकांचा आत्मा म्हणून वर्णन करतो. त्रिलोकेशः ज्यांच्या मार्गदर्शनाखाली व आज्ञेखाली तिन्ही लोकांतील सर्वकाही चालते असे म्हणून स्मरतो. केशवः 'केश' म्हणजे सूर्यमंडळात पसरलेले प्रकाशकिरण; परमेश्वर त्यांचे उगमस्थान आहेत असे म्हणून संबोधतो. केशिहा: केशी नावाच्या असुराचा वध करणारे म्हणून वर्णन करतो. हरिः जन्ममृत्यूच्या चक्रातील संसार आणि त्याचे कारण अज्ञान या दोहोंचा नाश करणारे म्हणून गौरवतो.

कामदेवः धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही जीवनाची चार मूल्ये इच्छिणाऱ्यांकडून इच्छिले जाणारे म्हणून संबोधतो. कामपालः धार्मिक इच्छा असणाऱ्यांच्या इच्छित ध्येयांचे रक्षण व पूर्ती करणारे म्हणून स्तुती करतो. कामी: स्वभावतः सर्व इच्छा सदैव तृप्त असलेले म्हणून गौरवतो. कान्तः अत्यंत सौंदर्य असलेले रूप धारण करणारे, किंवा द्विपरार्धाच्या अखेरीस ब्रह्मदेवाचा लय करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. कृतागमः श्रुती, स्मृती आणि आगम ही शास्त्रे निर्माण करणारे म्हणून संबोधतो. अनिर्देश्यवपुः गुणांच्या पलीकडे असल्यामुळे ज्यांचे रूप निश्चित करता येत नाही असे म्हणून स्मरतो. विष्णुः ज्यांचे तेज आकाश व पृथ्वीवर पसरले आहे असे म्हणून संबोधतो. वीरः हालचालीचे आणि वीरोचित कर्माचे सामर्थ्य असलेले म्हणून वर्णन करतो. अनन्तः सर्वत्र व्याप्त, शाश्वत, सर्वांचा आत्मा असलेले आणि देश, काल किंवा स्थानाने मर्यादित नसलेले म्हणून गौरवतो. धनञ्जयः चारही दिशांचे राज्य जिंकून अर्जुनाने मोठे धन मिळवले म्हणून त्याला असे म्हटले जाते; अर्जुन हा भगवंतांचा विभूती, म्हणजे दैवी वैभव, आहे असे म्हणून वर्णन करतो.

ब्रह्मण्यः वेद, ब्राह्मण आणि ज्ञान हे 'ब्रह्म' या शब्दाने सूचित होतात; ते या सर्वांचे पालन-पोषण करतात म्हणून त्यांना ब्रह्मण्य म्हटले जाते, असे म्हणतो. ब्रह्मकृत्: 'ब्रह्म' म्हणजे तप, ते आचरणारे म्हणून स्तुती करतो. ब्रह्मा: सर्वकाही निर्माण करणारे निर्माता ब्रह्मदेव म्हणून संबोधतो. ब्रह्म: विशाल व सर्वत्र विस्तारलेले असल्यामुळे सत्य, ज्ञान आणि अनंत या सूचकांद्वारे ओळखले जाणारे परमेश्वर 'ब्रह्म' म्हटले जातात, असे गौरवतो. ब्रह्मविवर्धनः तप आणि आध्यात्मिक साधनांची वृद्धी करणारे म्हणून वर्णन करतो. ब्रह्मविद्: वेद आणि त्यांचा खरा अर्थ जाणणारे म्हणून स्मरतो. ब्राह्मणः ब्राह्मणरूपाने वेदांच्या आज्ञा संपूर्ण जगाला उपदेशणारे म्हणून संबोधतो. ब्रह्मी: तप, वेद, मन आणि प्राण ही सर्व 'ब्रह्म' म्हटली जाणारी तत्त्वे ज्यांच्यात स्थिर आहेत असे म्हणून वर्णन करतो. ब्रह्मज्ञः ब्रह्माचे स्वरूप जाणणारे म्हणून गौरवतो. ब्राह्मणप्रियः ज्यांना सत्पुरुष (ब्राह्मण) समर्पित आहेत आणि जे त्यांना प्रिय आहेत असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

महाक्रमः विशाल पावले असलेले म्हणून संबोधतो; विशाल पावले असलेले विष्णू आम्हाला सुख देवोत, अशी प्रार्थना करतो. महाकर्मा: जगाच्या निर्मितीसारखी महान कार्ये करणारे म्हणून स्तुती करतो. महातेजाः ज्यांच्या तेजाने सूर्य व इतर तारे तेजस्वी होतात असे म्हणून गौरवतो. महोरगः महान सर्प (आदिशेष) असेही म्हणून आदराने वंदन करतो. महाक्रतुः महान क्रतू, म्हणजे यज्ञ, असे म्हणून वर्णन करतो. महायज्वा: जगाच्या कल्याणासाठी महान यज्ञ करणारे म्हणून स्मरतो. महायज्ञः स्वतः महान यज्ञ असे म्हणून संबोधतो. महाहविः: संपूर्ण विश्व ब्रह्मरूपाने जाणून, आत्मरूप अग्नीत, जो ब्रह्मच आहे, हविस् म्हणून अर्पण केलेले असे म्हणून वर्णन करतो.

स्तव्यः सर्वांनी स्तुती करण्यास योग्य, परंतु स्वतः कोणाचीही स्तुती न करणारे म्हणून संबोधतो. स्तवप्रियः स्तोत्रांनी प्रसन्न होणारे म्हणून स्तुती करतो. स्तोत्रं: परमेश्वराचा महिमा, गुण आणि नामे घोषित करणारे स्तोत्र म्हणून गौरवतो. स्तुतिः स्वतः स्तुती, म्हणजे गौरवाची क्रिया, असे म्हणून आदराने वंदन करतो. स्तोता: सर्वरूप असल्यामुळे स्तोत्र गाणारा तोच आहे असे म्हणून वर्णन करतो. रणप्रियः जगाच्या रक्षणासाठी युद्धप्रिय असलेले, सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा, शारंग धनुष्य, नंदक खड्ग आणि पांचजन्य शंख धारण करणारे म्हणून स्मरतो. पूर्णः सर्व शक्ती व गुणांचे उगमस्थान असल्यामुळे स्वयंपूर्ण म्हणून संबोधतो. पूरयिता: स्वयंपूर्ण असून इतरांनाही सर्व इच्छा पूर्ण करून देणारे म्हणून वर्णन करतो. पुण्यः ज्यांच्या केवळ श्रवणाने सर्व पाप नष्ट होतात असे म्हणून गौरवतो. पुण्यकीर्तिः पवित्र कीर्ती असलेले, ज्यांचे गुण इतरांना महान पुण्य देतात असे म्हणून आदराने वंदन करतो. अनामयः अंतर्गत किंवा बाह्य कारणांनी उद्भवणाऱ्या कोणत्याही रोगाने पीडित न होणारे म्हणून संबोधतो.

मनोजवः सर्वव्यापी असल्यामुळे मनासारख्या वेगाने युक्त म्हणून संबोधतो. तीर्थंकरः 'तीर्थ' म्हणजे विद्या, ज्ञानाची वा कौशल्याची शाखा; सर्व पवित्र ज्ञानाचे उगमस्थान म्हणून स्तुती करतो. वसुरेताः ज्यांचे रेतस् (सृजनशील तत्त्व) सुवर्णमय, वसु, स्वभावाचे आहे, आणि जे वसुप्रद आहेत, असे म्हणून वर्णन करतो.

सद्गतिः सद्गुणी व्यक्तींकडून प्राप्त होणारे किंवा अत्यंत श्रेष्ठ बुद्धिमत्ता असलेले म्हणून संबोधतो. सत्कृतिः ज्यांची कृती जगाच्या रक्षणासाठी आहे असे म्हणून स्तुती करतो. सत्ता: अंतर्बाह्य भेदांशिवाय अनुभव, म्हणजे शुद्ध अस्तित्व, असे म्हणून वर्णन करतो. सद्भूतिः शुद्ध अस्तित्व आणि चैतन्य असलेले, बाधित न होणारे व अनेक प्रकारे प्रकट होणारे परमात्मा म्हणून आदराने वंदन करतो. सत्परायणः सत्याचा साक्षात्कार केलेल्या सत्पुरुषांना प्राप्त होणारी सर्वोच्च अवस्था म्हणून संबोधतो. शूरसेनः हनुमानासारख्या शूर योद्ध्यांचे सैन्य असलेले म्हणून स्मरतो. यदुश्रेष्ठः यदुवंशातील सर्वांत श्रेष्ठ म्हणून वर्णन करतो. सन्निवासः सत्पुरुष व ज्ञानी लोकांचे आश्रयस्थान म्हणून गौरवतो. सुयामुनः यमुना नदीकाठच्या देवकी, वसुदेव, नंदगोप, यशोदा, बलराम, सुभद्रा आणि इतर प्रख्यात व्यक्तींनी वेढलेले म्हणून आदराने वंदन करतो.

भूतावासः ज्यांच्यामध्ये सर्व प्राणी वास करतात असे म्हणून संबोधतो. वासुदेवः मायेद्वारे संपूर्ण विश्वात व्यापलेले दैवी तत्त्व म्हणून स्तुती करतो. सर्वासुनिलयः जीवरूपात ज्यांच्यामध्ये सर्व सजीवांचे प्राणशक्ती विलीन होते असे म्हणून संबोधतो. अनलः ज्यांचे धन किंवा शक्ती अमर्याद आहे असे म्हणून वर्णन करतो. दर्पहा: अधर्माच्या मार्गाने चालणाऱ्यांचा गर्व मोडणारे म्हणून गौरवतो. दर्पदः धर्ममार्गाने चालणाऱ्यांना प्रतिष्ठित आत्मसन्मानाची भावना देणारे म्हणून आदराने स्मरतो. दृप्तः आपल्या स्वाभाविक आनंदाच्या उपभोगाने सदैव तृप्त असलेले म्हणून संबोधतो. दुर्धरः ध्यानाच्या वेळी हृदयात धारण करणे अत्यंत कठीण असलेले म्हणून वर्णन करतो. अपराजितः आसक्तीसारख्या अंतर्गत शत्रूंनी किंवा असुरांसारख्या बाह्य शत्रूंनी कधीही न जिंकले जाणारे म्हणून गौरवतो.

विश्वमूर्तिः सर्वांचा आत्मा असल्यामुळे संपूर्ण विश्व ज्यांचे शरीर आहे असे म्हणून संबोधतो. महामूर्तिः आदिशेषाच्या शय्येवर विराजमान अवाढव्य रूप असलेले म्हणून स्तुती करतो. दीप्तमूर्तिः ज्ञानाचे तेजस्वी रूप असलेले म्हणून गौरवतो. अमूर्तिमान्: कर्मांनी उत्पन्न झालेल्या देहाशिवाय असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. अनेकमूर्तिः जगाच्या कल्याणासाठी अवतारांमध्ये अनेक देह धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. अव्यक्तः अनेक रूपे असूनही 'हे हेच' असे स्पष्टपणे दर्शवता न येणारे म्हणून स्मरतो. शतमूर्तिः शुद्ध चैतन्यस्वरूप असूनही तात्कालिक हेतूंसाठी विविध रूपे धारण करणारे म्हणून संबोधतो. शतानन्: शंभर मुखे असलेले म्हणजे असंख्य रूपे असलेले, असे सूचित करणारे म्हणून वर्णन करतो.

एकः अंतर्गत, बाह्य किंवा विजातीय भेदांपासून मुक्त, पूर्णपणे अद्वैत म्हणून संबोधतो. नैकः मायेपासून उत्पन्न झालेली असंख्य शरीरे धारण करणारे म्हणून स्तुती करतो. सवः सोम तयार करून वापरला जाणारा यज्ञ म्हणून गौरवतो. कः 'क' हा अक्षर आनंद किंवा सुख दर्शवतो; म्हणून आनंदस्वरूप म्हणून स्तविले जाणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. किम्: सर्व मूल्यांची परिपूर्ती असल्यामुळे चिंतन करण्यास योग्य म्हणून संबोधतो. यत्: स्वभावतः स्वयंभू असलेले, म्हणजे स्वतःच्या आधारावर अस्तित्वात असलेले, असे म्हणून स्मरतो. तत्: ब्रह्म 'विस्तारते' (तनोति) म्हणून त्याला 'तत्' म्हटले जाते, असे म्हणतो. पदमनुत्तमम्: ब्रह्म हे 'पद', म्हणजे सर्व मोक्षाभिलाषींचे परम ध्येय आहे; त्यापलीकडे प्राप्त करण्यासारखे काहीही नाही म्हणून 'अनुत्तम' असे वर्णन करतो. लोकबन्धुः सर्व लोकांचे मित्र म्हणून गौरवतो. लोकनाथः सर्व लोक ज्यांची प्रार्थना करतात असे म्हणून आदराने वंदन करतो. माधवः मधु राक्षसाच्या वंशात जन्मलेले म्हणून संबोधतो. भक्तवत्सलः भक्तांवर अपार प्रेम करणारे म्हणून स्तुती करतो.

सुवर्णवर्णः ज्यांचा वर्ण सुवर्णासारखा आहे असे म्हणून संबोधतो. हेमाङ्गः ज्यांचे रूप सुवर्णासारखे आहे असे म्हणून स्तुती करतो. वराङ्गः ज्यांचे सर्व अवयव अत्यंत तेजस्वी व सुंदर आहेत असे म्हणून गौरवतो. चन्दनाङ्गदी: सुगंधी चंदनलेप आणि आनंद देणारे बाजूबंद धारण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. वीरहा: धर्माच्या रक्षणासाठी हिरण्यकशिपूसारख्या वीरांचा संहार करणारे म्हणून वर्णन करतो. विषमः ज्यांच्यासारखा कोणीही नाही, कारण कोणत्याही गुणाने त्यांची तुलना करता येत नाही, असे म्हणून स्मरतो. शून्यः कोणत्याही मर्यादित गुणांशिवाय असल्यामुळे, त्यांना वर्णन करू पाहणाऱ्यांना शून्यरूपात दिसणारे म्हणून संबोधतो. घृताशीः ज्यांचे आशीर्वाद कधीही निष्फळ होत नाहीत असे म्हणून वर्णन करतो. अचलः सत्य, बुद्धी आणि अनंत या आपल्या मूळ स्वरूपापासून ढळू न शकणारे म्हणून गौरवतो. चलः वायूच्या रूपात संचार करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

अमानी: शुद्ध चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे आत्म्याहून भिन्न अशा कोणत्याही गोष्टीशी स्वतःची ओळख न जोडणारे म्हणून संबोधतो. मानदः मायेद्वारे अनात्म्यात आत्मभावना निर्माण करणारे, किंवा भक्तांना मान आणि कृपा देणारे म्हणून स्तुती करतो. मान्यः सर्वांचे देव असल्यामुळे सर्वांनी पूजनीय म्हणून गौरवतो. लोकस्वामी: चौदा लोकांचे स्वामी म्हणून आदराने वंदन करतो. त्रिलोकधृक्: तिन्ही लोक धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. सुमेधाः परम कल्याणकारी महान बुद्धी असलेले म्हणून स्मरतो. मेधजः याग (एका प्रकारचा यज्ञ) यातून उत्पन्न झालेले म्हणून संबोधतो. धन्यः सर्व ध्येये प्राप्त केलेले, त्यामुळे पूर्णपणे आत्मतृप्त म्हणून वर्णन करतो. सत्यमेधाः ज्यांची बुद्धी सदैव फलदायी असते असे म्हणून गौरवतो. धराधरः आदिशेषासारख्या आपल्या अंशांद्वारे जगाला आधार देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

तेजोवृषः सूर्यरूपाने सर्व काळी पर्जन्यवृष्टी घडवणारे म्हणून संबोधतो. द्युतिधरः ज्यांचे रूप सदैव तेजस्वी आहे असे म्हणून स्तुती करतो. सर्वशस्त्रभृतां वरः सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून गौरवतो. प्रग्रहः भक्तांचे नैवेद्य मोठ्या आनंदाने स्वीकारणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. निग्रहः सर्वकाही नियंत्रित करून अखेरीस विलीन करणारे म्हणून वर्णन करतो. व्यग्रः ज्यांना अंत (अग्र) नाही असे, किंवा भक्तांच्या प्रार्थना पूर्ण करण्यात सदैव सावध असणारे म्हणून स्मरतो. नैकशृङ्गः वराह रूपात चार शिंगे असलेले म्हणून संबोधतो. गदाग्रजः मंत्राद्वारे (निगद) प्रथम प्रकट झालेले, किंवा गद (त्यांचे धाकटे बंधू) यांचे मोठे बंधू म्हणून वर्णन करतो.

चतुर्मूर्तिः चार पैलू असलेले: विराट, सूत्रात्मा, अव्याकृत आणि तुरीय; किंवा पांढरे, लाल, पिवळे आणि काळे अशी चार शिंगे असलेले म्हणून संबोधतो. चतुर्बाहुः वासुदेव नेहमी चार बाहूंचे म्हणून वर्णिले जातात, म्हणून त्यांना चार बाहू असलेले म्हणून स्तुती करतो. चतुर्व्यूहः वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध ही चार रूपे असलेले म्हणून गौरवतो. चतुर्गतिः शास्त्राने विहित केलेले चार आश्रम आणि चार वर्ण यांच्याकडून अंतिम ध्येय म्हणून शोधले जाणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. चतुरात्मा: आसक्ती, विरोध किंवा मर्यादा यांपासून मुक्त असलेल्या सामर्थ्याने विशेषत्वाने युक्त आत्मा म्हणून वर्णन करतो. चतुर्भावः ज्यांच्यापासून धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चार मानवी मूल्ये उत्पन्न झाली असे म्हणून स्मरतो. चतुर्वेदविद्: चारही वेदांचा खरा अर्थ जाणणारे म्हणून संबोधतो. एकपात्: एकच पाद (चरण किंवा रूप) असलेले म्हणून वर्णन करतो, जे त्यांच्या अतीत एकत्वाचे सूचक आहे.

समावर्तः संसाराचे चक्र प्रभावीपणे फिरवणारे म्हणून संबोधतो. अनिवृत्तात्मा: सर्वव्यापी असल्यामुळे कोणत्याही वस्तूपासून किंवा स्थानापासून विभक्त नसलेले म्हणून स्तुती करतो. दुर्जयः ज्यांना जिंकता येत नाही असे म्हणून गौरवतो. दुरतिक्रमः ज्यांच्या भयाने सूर्यासारखे स्वर्गीय देवसुद्धा त्यांच्या आज्ञेला विरोध करण्याचे धाडस करत नाहीत असे म्हणून आदराने वंदन करतो. दुर्लभः भक्तीने प्राप्त होणारे, आणि ती भक्ती स्वतःच जोपासणे कठीण असलेले म्हणून वर्णन करतो. दुर्गमः ज्यांची प्राप्ती करणे कठीण आहे असे म्हणून स्मरतो. दुर्गः ज्यांची प्राप्ती विविध अडथळ्यांमुळे कठीण होते असे म्हणून संबोधतो. दुरावासः योगी समाधीत मोठ्या कष्टाने ज्यांना हृदयात वास करायला लावतात असे म्हणून वर्णन करतो. दुरारिहा: असुरांसारख्या शत्रूंचा नाश करणारे म्हणून गौरवतो.

शुभाङ्गः ज्यांचे रूप ध्यानासाठी अत्यंत कल्याणकारी आहे असे म्हणून संबोधतो. लोकसारङ्गः सारंग (भ्रमर) जसा फुलांमधून मध काढतो तसे जगातून सार काढणारे म्हणून स्तुती करतो. सुतन्तुः हे अमर्याद विस्तार असलेले विश्व त्यांचेच आहे म्हणून त्यांना 'सुतन्तु' (सुंदर जाळे) म्हटले जाते, असे म्हणतो. तन्तुवर्धनः या जगताचे जाळे वाढवण्याची किंवा आकुंचित करण्याची शक्ती असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. इन्द्रकर्मा: ज्यांची कर्मे इंद्रासारखी अत्यंत प्रशंसनीय व उत्तम आहेत असे म्हणून वर्णन करतो. महाकर्मा: आकाशासारखी महाभूते ज्यांचे कार्य आहेत असे म्हणून स्मरतो. कृतकर्मा: सर्व काही पूर्ण केलेले, ज्यांना आणखी काही साध्य करायचे नाही असे म्हणून संबोधतो. कृतागमः वेदरूपात आगमशास्त्र प्रकट करणारे म्हणून गौरवतो.

उद्भवः स्वेच्छेने महान व उदात्त देह धारण करणारे म्हणून संबोधतो. सुन्दरः सर्वांना मोहित करणारे सुंदर लावण्य असलेले म्हणून स्तुती करतो. सुन्दः अत्यंत कोमलतेसाठी प्रसिद्ध (उनदन) म्हणून गौरवतो. रत्ननाभः 'रत्न' म्हणजे सौंदर्य; ज्यांची नाभी अत्यंत सुंदर आहे असे म्हणून आदराने वंदन करतो. सुलोचनः सर्व जाणणारे तेजस्वी नेत्र असलेले म्हणून वर्णन करतो. अर्कः ब्रह्मदेवांसारख्या पूजनीय प्राण्यांकडूनही पूजिले जाणारे म्हणून स्मरतो. वाजसनः याचना करणाऱ्यांना 'वाज' (अन्न) देणारे म्हणून संबोधतो. शृङ्गी: प्रलयकाळी ठळक शिंग असलेल्या मत्स्यरूपाने प्रकट झालेले म्हणून वर्णन करतो. जयन्तः शत्रूंना सहजपणे जिंकणारे म्हणून गौरवतो. सर्वविज्जयी: 'सर्वविद्' म्हणजे सर्वज्ञ आणि 'जयी' म्हणजे आसक्ती व क्रोध यांसारख्या अंतर्गत शत्रूंसह हिरण्याक्षासारख्या बाह्य शत्रूंवर विजय मिळवणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

सुवर्णबिन्दुः ज्यांचे अवयव (बिंदू) सुवर्णासारखे तेजस्वी आहेत असे म्हणून संबोधतो. अक्षोभ्यः आसक्ती व द्वेष यांसारख्या विकारांनी, इंद्रियविषयांनी किंवा असुरांनीही कधी विचलित न होणारे म्हणून स्तुती करतो. सर्ववागीश्वरेश्वरः ब्रह्मदेवांसह विद्येच्या सर्व स्वामींचे स्वामी म्हणून गौरवतो. महाह्रदः परमात्मा आनंदस्वरूप असल्यामुळे, त्यांचे ध्यान करणारे योगी या आनंदसरोवरात स्नान करून महान सुख प्राप्त करतात, म्हणून त्यांना महान सरोवर (ह्रद) म्हटले जाते, असे आदराने वंदन करतो. महागर्तः ज्यांची माया महान खड्ड्याप्रमाणे ओलांडणे कठीण आहे असे म्हणून वर्णन करतो. महाभूतः भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांनी विभागले न जाणारे म्हणून स्मरतो. महानिधिः सर्व महाभूतांचा आधार असलेले, महान आणि अत्यंत मौल्यवान निधी म्हणून संबोधतो.

कुमुदः 'कु' म्हणजे पृथ्वी; तिचे भार दूर करून तिला आनंद (मुद) देणारे म्हणून संबोधतो. कुन्दरः कुंद फुलासारखे शुद्ध आशीर्वाद देणारे म्हणून स्तुती करतो. कुन्दः ज्यांचे अवयव कुंद फुलासारखे सुंदर आहेत असे म्हणून गौरवतो. पर्जन्यः मेघाप्रमाणे आध्यात्मिक, भौतिक आणि मानसिक अशा तीन तापांचे निवारण करून इच्छित सर्व वस्तूंचा वर्षाव करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. पावनः केवळ स्मरणानेही भक्ताला पवित्रता प्राप्त होते असे म्हणून वर्णन करतो. अनिलः कोणत्याही प्रेरणेने किंवा बंधनाने प्रभावित न होणारे म्हणून स्मरतो; तसेच कधीही निद्रा न घेणारे, सदैव जागृत असे म्हणूनही. अमृताशः स्वतःचे स्वरूप असलेले अमृत (अमर आनंद) सेवन करणारे म्हणून संबोधतो. अमृतवपुः ज्यांचे रूप मरणरहित आणि अक्षय आहे असे म्हणून वर्णन करतो. सर्वज्ञः सर्व जाणणारे म्हणून गौरवतो. सर्वतोमुखः सर्वत्र मुखे असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो.

सुलभः भक्तीने पत्र, पुष्प आणि फल असे साधे अर्पण केल्यास सहज प्राप्त होणारे म्हणून संबोधतो. सुव्रतः शुद्ध नैवेद्य आनंदाने स्वीकारणारे, किंवा केवळ साक्षीभावी (उपभोग न घेणारे) म्हणून स्तुती करतो. सिद्धः ज्यांचे संकल्प नेहमी सिद्ध होतात, सर्वशक्तिमान आणि इतर कोणाच्याही इच्छेने अडथळा न येणारे म्हणून गौरवतो. शत्रुजित्: सर्व दुष्ट शक्तींवर विजय मिळवणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. शत्रुतापनः देवांच्या शत्रूंचा नाश करणारे म्हणून वर्णन करतो. न्यग्रोधः सर्वांवर राहून तरीही खाली वाढणारे, सर्व प्रकट गोष्टींचा स्रोत म्हणून स्मरतो. उदुम्बरः परम कारण म्हणून 'आकाशाच्याही वर' असलेले, सर्वांहून श्रेष्ठ म्हणून संबोधतो. अश्वत्थः दुसऱ्या दिवसापर्यंतही टिकत नाही असे, सतत बदलणारे विश्व हेच ज्यांचे रूप आहे असे म्हणून वर्णन करतो. चाणूरान्ध्रनिषूदनः आंध्र वंशातील शूर योद्धा चाणूराचा वध करणारे म्हणून गौरवतो.

सहस्रार्चिः असंख्य किरणे (अर्चिस) असलेले म्हणून संबोधतो. सप्तजिह्वः अग्नीरूपात प्रकट होणारे परमेश्वर सात ज्वालारूपी जिभा असलेले म्हणून स्तुती करतो. सप्तैधाः अग्निस्वरूप असलेले परमेश्वर सात एधा (तेजाचे प्रकार) धारण करतात असे म्हणून गौरवतो. सप्तवाहनः सूर्यरूपात परमेश्वरांचे सात अश्व वाहन असल्याचे म्हणून आदराने वंदन करतो. अमूर्तिः स्थूल देह नसलेले, निराकार शुद्ध चैतन्य असे म्हणून वर्णन करतो. अनघः पाप व दुःखरहित म्हणून स्मरतो. अचिन्त्यः कोणत्याही ज्ञानप्रमाणाने निश्चित करता न येणारे, कारण ते स्वतः सर्व ज्ञानाचे साक्षी आत्मा आहेत असे म्हणून संबोधतो. भयकृत्: दुष्ट मार्गाने चालणाऱ्यांच्या मनात भय उत्पन्न करणारे, किंवा सर्व भयांचे मूळ तोडणारे म्हणून वर्णन करतो. भयनाशनः सज्जनांचे भय नष्ट करणारे म्हणून गौरवतो.

अणुः अत्यंत सूक्ष्म म्हणून संबोधतो. बृहत्: विशाल आणि सामर्थ्यवान म्हणून स्तुती करतो. कृशः प्रकृतीच्या कोणत्याही पदार्थापलीकडील, भौतिकतेपासून मुक्त म्हणून आदराने वंदन करतो. स्थूलः सर्वांचा अंतर्यामी व्यापक असल्यामुळे अलंकारिक अर्थाने 'स्थूल' (विशाल) म्हणून वर्णन करतो. गुणभृत्: सत्त्व, रज आणि तम या गुणांचे आधार असलेले म्हणून स्मरतो, ज्यांच्याद्वारे सृष्टी, पालन आणि संहार घडतात. निर्गुणः प्रकृतीच्या गुणांशिवाय असलेले म्हणून संबोधतो. महान्: महान म्हणून वर्णन करतो. अधृतः पृथ्वीसारख्या सर्व आधारांचा आधार असूनही, स्वतः कोणत्याही बाह्य गोष्टीने आधारलेले नसलेले म्हणून गौरवतो. स्वधृतः केवळ स्वतःच्या आधाराने स्थित असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. स्वास्यः ज्यांचे मुख कमळाच्या आतील भागासारखे किंचित लालसर व सुंदर आहे असे म्हणून स्तुती करतो. प्राग्वंशः परमेश्वरांचा 'वंश', म्हणजे जगाची व्यवस्था, कोणत्याही पूर्वकारणाने उत्पन्न होत नाही, तेच एकमेव परम तत्त्व आहेत, असे म्हणून संबोधतो. वंशवर्धनः जगाच्या व्यवस्थेची, जी त्यांचे संतान आहे, वृद्धी किंवा लय करणारे म्हणून वर्णन करतो.

भारभृत्: आदिशेष (अनंत) रूप धारण करून पृथ्वीचा भार वाहणारे म्हणून संबोधतो. कथितः वेद ज्यांचे वर्णन श्रेष्ठ म्हणून करतात, सर्व वेद ज्यांच्याविषयी बोलतात असे म्हणून स्तुती करतो. योगी: 'योग' म्हणजे ज्ञान, त्याद्वारे प्राप्त होणारे, किंवा स्वतःच्या आत्म्यात, म्हणजे परमात्म्यात, सदैव स्थिर असलेले म्हणून गौरवतो. योगीशः अडथळ्यांमुळे सामान्य योगी ज्या योगमार्गापासून ढळतात, तसे कधीही योग किंवा आत्मज्ञानापासून विचलित न होणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. सर्वकामदः सर्व इच्छित फळे देणारे म्हणून वर्णन करतो. आश्रमः संसाराच्या अरण्यात भटकणाऱ्या सर्वांना विश्रांती देणारे म्हणून स्मरतो. श्रमणः विवेकबुद्धीचा उपयोग न करता जगणाऱ्यांना कष्ट देणारे म्हणून संबोधतो. क्षामः सर्व प्राण्यांचा क्षय व लय घडवून आणणारे म्हणून वर्णन करतो. सुपर्णः त्यांना संसाराच्या वृक्षरूपात प्रकट झालेले, वैदिक छंदांच्या रूपातील उत्तम पर्ण असलेले म्हणून गौरवतो. वायुवाहनः ज्यांच्या भयाने वायू सर्व प्राण्यांना वाहून नेतो असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

धनुर्धरः रामरूपात महान धनुष्य धारण करणारे म्हणून संबोधतो. धनुर्वेदः दशरथपुत्र राम म्हणून धनुर्विद्येचे (धनुर्वेद) स्वामी म्हणून स्तुती करतो. दण्डः सर्व शिक्षा करणाऱ्यांमध्ये शिक्षेचे मूर्त रूप म्हणून गौरवतो. दमयिता: यमाप्रमाणे आणि राजाप्रमाणे दुष्टांना शिक्षा करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. दमः धर्मानुसार शासन झाल्यामुळे मनुष्यांमध्ये आत्मसंयमाच्या रूपात असलेले म्हणून वर्णन करतो. अपराजितः कोणत्याही शत्रूकडून कधीही पराभूत न होणारे म्हणून स्मरतो. सर्वसहः सर्व कर्मांत निपुण आणि सर्व सहन करणारे, समचित्त म्हणून संबोधतो. नियन्ता: प्रत्येक व्यक्तीला तिच्या कर्तव्यावर नेमणारे म्हणून वर्णन करतो. अनियमः ज्यांच्यावर कोणताही बाह्य नियम लागू होत नाही, कारण ते स्वतः सर्वांचे नियंत्रक आहेत, असे म्हणून गौरवतो. अयमः ज्यांच्यावर यमाचे नियंत्रण चालत नाही, असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

सत्त्ववान्: शौर्य, पराक्रम, धैर्य इत्यादी बलवर्धक गुण असलेले म्हणून संबोधतो. सात्त्विकः सत्त्वगुणात मूलतः स्थित असलेले म्हणून स्तुती करतो. सत्यः सज्जनांमध्ये खऱ्या अर्थाने वास करणारे आणि स्थिर असलेले म्हणून गौरवतो. सत्यधर्मपरायणः सत्य आणि धर्माच्या सर्व अंगांचा पाया असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो. अभिप्रायः जीवनाची परम मूल्ये (पुरुषार्थ) शोधणाऱ्यांनी इच्छिलेले म्हणून वर्णन करतो. प्रियार्हः ज्याला आपल्याला जे सर्वात प्रिय आहे ते योग्यरीत्या अर्पण केले जाते असे म्हणून स्मरतो. अर्हः सर्व साहित्य आणि विधींनी उपासनेस पात्र असलेले म्हणून संबोधतो. प्रियकृत्: प्रेमास पात्र असण्याबरोबरच आपल्या उपासकांना जे हितकारक व प्रिय आहे ते सक्रियपणे करणारे म्हणून वर्णन करतो. प्रीतिवर्धनः आपल्या भक्तांचा आनंद व भक्ती वाढवणारे म्हणून गौरवतो. विहायसगतिः विष्णुपदात, म्हणजे परम लोकात, गमन करणारे किंवा त्याचे आधार असलेले म्हणून आदराने वंदन करतो.

ज्योतिः स्वयंप्रकाशी चैतन्य, जे स्वतःला आणि इतर सर्व वस्तूंना प्रकाशित करते, त्याचा प्रकाश असलेले म्हणून संबोधतो. सुरुचिः ज्यांची रुची (तेज किंवा इच्छा) अत्यंत आकर्षक स्वरूपाची आहे असे म्हणून स्तुती करतो. हुतभुक्: सर्व यज्ञांत कोणत्याही देवतेला अर्पण केलेले सर्व हविर्भाग स्वीकारणारे म्हणून गौरवतो. विभुः सर्वत्र वास करणारे, किंवा तिन्ही लोकांचे स्वामी म्हणून आदराने वंदन करतो. रविः सूर्यरूपात सर्व रस शोषून घेणारे म्हणून स्मरतो. विरोचनः अनेक प्रकारे प्रकाशणारे म्हणून संबोधतो. सूर्यः सूर्यामध्ये तेज (श्री) निर्माण करणारे, किंवा 'सूर्य' म्हणजे अग्नी असे म्हणून वर्णन करतो. सविता: सर्व लोकांना जन्म (प्रसव) देणारे म्हणून गौरवतो. रविलोचनः ज्यांचा नेत्र सूर्य आहे असे म्हणून आदराने वंदन करतो.

अनन्तः शाश्वत, सर्वव्यापी आणि देश व काळाने मर्यादित न होणारे म्हणून संबोधतो. हुतभुक्: अग्निहोत्रात अर्पण केलेले हविर्भाग भक्षण करणारे म्हणून स्तुती करतो. भोक्ता: चेतनाहीन प्रकृती ज्यांच्या उपभोगाचा विषय आहे असे म्हणून गौरवतो. सुखदः भक्तांना मोक्ष देणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. नैकजः धर्माच्या रक्षणासाठी वारंवार जन्म घेणारे म्हणून वर्णन करतो. अग्रजः सर्वांच्या आधी जन्मलेले, हिरण्यगर्भ म्हणून स्मरतो. अनिर्विण्णः सर्व दुःखांपासून मुक्त, आणि कोणत्याही अडथळ्याविना सर्व इच्छा पूर्ण करणारे म्हणून संबोधतो. सदामर्षी: सत्पुरुषांविषयी सदैव धीर व सहनशीलता बाळगणारे म्हणून वर्णन करतो. लोकाधिष्ठानम्: स्वतःसाठी कोणताही आधार नसूनही तिन्ही लोकांना आधार देणारे ब्रह्म म्हणून गौरवतो. अद्भुतः आश्चर्यकारक, अद्भुत अस्तित्व म्हणून आदराने वंदन करतो.

सनात्: 'सनात्' हा शब्द अत्यंत दीर्घ कालावधी दर्शवतो; काळ हेही परम तत्त्वाचेच प्रकटीकरण आहे. सनातनतमः सर्वांचे कारण असलेले, सामान्यतः शाश्वत मानल्या जाणाऱ्या ब्रह्मदेवांहूनही प्राचीन म्हणून स्तुती करतो. कपिलः समुद्रात अंतर्गत अग्नी, तांबूस रंगाचा, असे म्हणून संबोधतो; तसेच दिव्य ज्ञान मूर्त रूप घेतलेल्या कपिल मुनींचे नाव म्हणूनही गौरवतो. कपिः 'क' म्हणजे पाणी; सूर्यरूपाने सर्व पाणी शोषून घेणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. अव्ययः प्रलयकाळी ज्यांच्यामध्ये सर्व लोक कोणतीही हानी न होता विलीन होतात असे म्हणून वर्णन करतो. स्वस्तिदः भक्तांना कल्याण देणारे म्हणून स्मरतो. स्वस्तिकृत्: कल्याणाची प्राप्ती घडवून आणणारे म्हणून संबोधतो. स्वस्तिः ज्यांचे कल्याणकारी रूप परम आनंदाने युक्त आहे असे म्हणून वर्णन करतो. स्वस्तिभुक्: वरील स्वस्ति (कल्याण) चा उपभोग घेणारे, किंवा भक्तांचे कल्याण जपणारे म्हणून गौरवतो. स्वस्तिदक्षिणः आपल्या कृपेने स्वस्ति (कल्याण) वाढवणारे म्हणून आदराने वंदन करतो.

अरौद्रः कर्म, आसक्ती आणि क्रोध हे रौद्र आहेत; परमेश्वर सर्व कामना पूर्ण असल्यामुळे आसक्ती व क्रोधापासून मुक्त आहेत, म्हणून अरौद्र असे म्हणतो. कुण्डली: आदिशेषाचे, म्हणजे वेटोळे घातलेल्या सर्पाचे, रूप धारण करणारे म्हणून स्तुती करतो. चक्री: सर्व लोकांच्या रक्षणासाठी मनाचे प्रतीक असलेले सुदर्शन चक्र धारण करणारे म्हणून संबोधतो. विक्रमी: 'विक्रम' म्हणजे पाऊल टाकणे आणि महान धैर्य व शौर्य, म्हणून आदराने वंदन करतो. ऊर्जितशासनः श्रुती आणि स्मृतींच्या रूपातील ज्यांच्या आज्ञा अत्यंत उदात्त आहेत असे म्हणून वर्णन करतो. शब्दातिगः शब्दांनी आकलन होणारी लक्षणे नसल्यामुळे कोणत्याही ध्वनीने वर्णन करता न येणारे म्हणून स्मरतो. शब्दसहः सर्व वेदांचे परम तात्पर्य असलेले म्हणून संबोधतो. शिशिरः भौतिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक अशा तिन्ही प्रकारच्या संसारातापांनी होरपळणाऱ्यांना शीतल आश्रय देणारे म्हणून वर्णन करतो. शर्वरीकरः बद्ध जीवांसाठी आत्मा रात्रीप्रमाणे (शर्वरी) भासतो, ज्ञानी लोकांसाठी संसार रात्रीप्रमाणे आहे; परमेश्वर दोघांसाठीही या अतीत 'रात्री'ची निर्मिती करतात, असे गौरवतो.

अक्रूरः क्रौर्य नसलेले म्हणून संबोधतो. पेशलः कृती, मन, वाणी आणि शरीर अशा सर्वांत सुंदर व लावण्यपूर्ण म्हणून स्तुती करतो. दक्षः परिपूर्ण, बलवान आणि सर्व काही प्रभावीपणे करणारे, अत्यंत सक्षम म्हणून गौरवतो. दक्षिणः कुशल व चतुर असे म्हणून आदराने वंदन करतो; वरील नावाचाच दुसऱ्या दृष्टिकोनातून अर्थ आहे. क्षमिणां वरः सहनशीलतेसाठी प्रसिद्ध असलेल्या सर्व योग्यांपेक्षाही अधिक क्षमाशील, सहनशीलांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून वर्णन करतो. विद्वत्तमः सर्वकाही सर्वसमावेशक आणि अलौकिक ज्ञान असलेले म्हणून स्मरतो. वीतभयः शाश्वत मुक्त आणि सर्वांचे स्वामी असल्यामुळे जन्ममृत्यूच्या चक्राच्या भयापासून मुक्त म्हणून संबोधतो. पुण्यश्रवणकीर्तनः ज्यांचे श्रवण आणि कीर्तन अत्यंत पुण्यकारक आहे असे म्हणून वर्णन करतो.

उत्तारणः संसारसागराच्या पलीकडल्या तीरावर जीवांना नेणारे म्हणून संबोधतो. दुष्कृतिहा: दुष्कर्मांचे दुष्परिणाम पुसून टाकणारे, किंवा दुष्कृत्य करणाऱ्यांचा नाश करणारे म्हणून स्तुती करतो. पुण्यः त्यांचे स्मरण आणि उपासना करणाऱ्यांना पावित्र्य देणारे म्हणून गौरवतो. दुःस्वप्ननाशनः उपासना व ध्यान केल्यास धोक्याची सूचना देणारी दुःस्वप्ने दूर करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. वीरहा: जीवांना बंधनातून मुक्त करून मोक्ष देऊन संसारमार्गापासून वाचवणारे म्हणून वर्णन करतो. रक्षणः सत्त्वगुणाने युक्त असून तिन्ही लोकांचे रक्षण करणारे म्हणून स्मरतो. सन्तः सद्गुणी मार्ग स्वीकारणाऱ्यांना 'संत' म्हणतात; परमेश्वर त्यांचा आत्माच आहेत, असे म्हणून संबोधतो. जीवनः प्राणरूपाने सर्व प्राण्यांचे जीवन टिकवणारे म्हणून वर्णन करतो. पर्यवस्थितः विश्वात सर्वत्र व्यापून राहणारे म्हणून गौरवतो.

अनन्तरूपः या सर्वसमावेशक विश्वात वास करत असल्यामुळे असंख्य रूपे असलेले म्हणून संबोधतो. अनन्तश्रीः ज्यांचे वैभव (श्री) अनंत आहे असे म्हणून स्तुती करतो. जितमन्युः क्रोधावर विजय मिळवलेले म्हणून गौरवतो. भयापहः संसारामुळे उद्भवणाऱ्या जीवांची भये दूर करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. चतुरश्रः प्रत्येक जीवाला त्याच्या कर्माचे फळ न्यायाने देणारे म्हणून वर्णन करतो. गभीरात्मा: ज्यांचे स्वरूप अथांग आहे असे म्हणून स्मरतो. विदिशः क्षमतेनुसार विविध रूपांच्या व्यक्तींना कर्मफळांचे विविध वाटप करणारे म्हणून संबोधतो. व्यादिशः इंद्र व इतर देवतांना त्यांच्या विविध कार्यांनुसार दिशा (मार्गदर्शन) देणारे म्हणून वर्णन करतो. दिशः वेदांच्या रूपात विविध प्राण्यांना यज्ञकर्मांचे फल देणारे म्हणून गौरवतो.

अनादिः सर्वांचे परम कारण असल्यामुळे आरंभरहित म्हणून संबोधतो. भूर्भुवः 'भू' म्हणजे आधार; जी पृथ्वी सर्वांना आधार देते, तिलाही आधार देणारे म्हणून स्तुती करतो. लक्ष्मीः पृथ्वीला आधार देण्याबरोबरच तिला सर्व कल्याण देणारे म्हणून गौरवतो. सुवीरः तेजस्वी प्रकट होण्याच्या अनेक मार्गांचे धारक म्हणून आदराने वंदन करतो. रुचिराङ्गदः अत्यंत आकर्षक बाजूबंद धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो. जननः सर्व सजीवांना जन्म देणारे म्हणून स्मरतो. जनजन्मादिः देहधारी होणाऱ्या जीवांच्या उत्पत्तीचे मूळ कारण म्हणून संबोधतो. भीमः भय आणि विस्मय यांचे कारण म्हणून वर्णन करतो. भीमपराक्रमः अवतारांत ज्यांचे सामर्थ्य आणि शौर्य असुरांसाठी भयाचे कारण होते असे म्हणून गौरवतो.

आधारनिलयः पाच महाभूते (आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी) या सर्व मूलभूत आधारांचे आधार असलेले म्हणून संबोधतो. अधाता: स्वतःच स्वतःचा आधार असल्यामुळे कोणत्याही बाह्य आधाराची गरज नसलेले म्हणून स्तुती करतो. पुष्पहासः विश्वरूपात प्रकट होणे म्हणजे कळ्यांचे फुलांमध्ये उमलणे (हास) याप्रमाणे आहे, असे म्हणून गौरवतो. प्रजागरः विशेषतः सदैव जागृत असलेले, शाश्वत चैतन्यच असे म्हणून आदराने वंदन करतो. ऊर्ध्वगः सर्वांच्या वर असलेले म्हणून वर्णन करतो. सत्पथाचारः नेहमी सत्पुरुषांच्या आचरणाचे अनुसरण करणारे म्हणून स्मरतो. प्राणदः परीक्षिताच्या प्रसंगाप्रमाणे मृतांना पुन्हा जीवन देणारे म्हणून संबोधतो. प्रणवः ब्रह्माचे प्रकट शब्दप्रतीक असलेल्या प्रणव (ॐ) शी अविभाज्यपणे जोडलेले म्हणून प्रणव असे म्हणतो. पणः 'पण' म्हणजे व्यवहार; प्रत्येक व्यक्तीला तिच्या कर्मानुसार फळ देणारे म्हणून गौरवतो.

प्रमाणं: स्वयंप्रमाण, शुद्ध चैतन्य असलेले म्हणून संबोधतो. प्राणनिलयः प्राणांचे घर आणि त्यांच्या लयाचे स्थान म्हणून स्तुती करतो. प्राणभृत्: अन्न जसे पोषण देते तसे प्राणांना बळ देणारे म्हणून गौरवतो. प्राणजीवनः प्राण, अपान इत्यादी वायूंद्वारे मानवांना जिवंत ठेवणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. तत्त्वं: अमृत, सत्य, परमार्थ अशा शब्दांप्रमाणेच 'ब्रह्म' असा अर्थ देणारे म्हणून वर्णन करतो. तत्त्ववित्: स्वतःचे खरे स्वरूप जाणणारे म्हणून स्मरतो. एकात्मा: सर्वांमधील एकमेव सत्ता आणि आत्मा असलेले म्हणून संबोधतो. जन्ममृत्युजरातिगः जन्म, अस्तित्व, वृद्धी, परिवर्तन, क्षय आणि मृत्यू या सहा प्रकारच्या विकारांपासून मुक्त राहणारे म्हणून गौरवतो.

भूर्भुवःस्वस्तरुः: भूः, भुवः, स्वः ही तीन व्याहृती वेदाचे सार आहेत; परमेश्वर हा वृक्ष आहे ज्यातून त्या उत्पन्न होतात, असे म्हणून संबोधतो. तारः संसारसागर पार करण्यास जीवांना साहाय्य करणारे म्हणून स्तुती करतो. सविता: सर्व लोकांची निर्मिती करणारे म्हणून गौरवतो. प्रपितामहः ब्रह्मदेवांचे पिता असल्यामुळे सर्वांचे आजोबा म्हणून आदराने वंदन करतो. यज्ञः यज्ञरूप असलेले म्हणून वर्णन करतो. यज्ञपतिः सर्व यज्ञांचे रक्षक व स्वामी म्हणून स्मरतो. यज्वा: यज्ञकर्ता म्हणून प्रकट होणारे म्हणून संबोधतो. यज्ञाङ्गः वराहरूपात त्यांच्या शरीराचे सर्व अवयव यज्ञाच्या अवयवांशी ओळखले जातात असे म्हणून वर्णन करतो. यज्ञवाहनः विविध फल देणाऱ्या यज्ञांना आधार देणारे म्हणून गौरवतो.

यज्ञभृत्: सर्व यज्ञांचे रक्षक आणि आधार असलेले म्हणून संबोधतो. यज्ञकृत्: जगाच्या आरंभी आणि अंती यज्ञ करणारे म्हणून स्तुती करतो. यज्ञी: यज्ञाचे मुख्य, यज्ञांचे स्वामी म्हणून गौरवतो. यज्ञभुक्: यज्ञाचे उपभोक्ते व रक्षक म्हणून आदराने वंदन करतो. यज्ञसाधनः ज्यांच्यापर्यंत यज्ञ पोहोचतो, म्हणजे तेच साधन आणि साध्यही आहेत असे म्हणून वर्णन करतो. यज्ञान्तकृत्: यज्ञाचा अंत व फल असलेले म्हणून स्मरतो. यज्ञगुह्यम्: ज्ञानयज्ञ, म्हणजे सर्व यज्ञांचे गुह्य सार, असे म्हणून संबोधतो. अन्नम्: प्राण्यांकडून भक्षण केले जाणारे, किंवा सर्व प्राण्यांचे पोषण म्हणून सर्वत्र व्यापणारे म्हणून वर्णन करतो. अन्नादः संपूर्ण जगाला अन्नाप्रमाणे भक्षण करणारे म्हणून गौरवतो; 'एव' जोडून ते स्वतः अन्नच आहेत हेही दर्शवले आहे, असे आदराने वंदन करतो.

आत्मयोनिः सर्वांचे उगमस्थान, विश्वासाठी स्वतःखेरीज कोणतेही उपादान कारण नाही असे म्हणून संबोधतो. स्वयंजातः निमित्त कारणही असलेले, कोणाकडूनही निर्माण न झालेले, स्वयंभू म्हणून स्तुती करतो. वैखानः वराहरूपात अनोख्या रीतीने पृथ्वी उत्खनन करणारे म्हणून गौरवतो. सामगायनः साम गायनांद्वारे पठण केले जाणारे आणि गायले जाणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. देवकीनन्दनः श्रीकृष्ण अवतारात देवकीचे पुत्र म्हणून वर्णन करतो. स्रष्टा: सर्व लोकांचे निर्माते म्हणून स्मरतो. क्षितीशः जगाचे स्वामी म्हणून संबोधतो; येथे रामाचा संदर्भ आहे. पापनाशनः ज्यांची उपासना, ध्यान, स्मरण आणि स्तवन करणाऱ्यांची पापे नष्ट करणारे म्हणून वर्णन करतो.

शङ्खभृत्: पांचजन्य शंख धारण करणारे म्हणून संबोधतो; हा शंख तामस अहंकाराचे प्रतीक आहे, ज्यातून पाच महाभूते उत्पन्न झाली. नन्दकी: नंदक खड्ग धारण करणारे म्हणून स्तुती करतो; हे खड्ग विद्या (आध्यात्मिक प्रकाश) यांचे प्रतीक आहे. चक्री: सुदर्शन चक्र धारण करणारे म्हणून गौरवतो; हे चक्र राजस अहंकाराचे प्रतीक आहे, ज्यातून इंद्रिये उत्पन्न झाली. शार्ङ्गधन्वा: शार्ङ्ग धनुष्य धारण करणारे म्हणून आदराने वंदन करतो. गदाधरः कौमोदकी गदा धारण करणारे म्हणून वर्णन करतो; ही गदा बुद्धी या तत्त्वाचे प्रतीक आहे. रथाङ्गपाणिः ज्यांच्या हाती चक्र आहे असे म्हणून स्मरतो. अक्षोभ्यः वर उल्लेखिलेली सर्व शस्त्रे नियंत्रित करणारे, कोणत्याही गोष्टीने विचलित न होणारे म्हणून संबोधतो. सर्वप्रहरणायुधः स्पर्श किंवा प्रहार करण्यासाठी वापरता येणारी सर्व वस्तू ज्यांची शस्त्रे आहेत; त्यांचा शस्त्रसंग्रह अमर्याद आहे, असे म्हणून वर्णन करतो.

हे १०८ वे श्लोक सहस्रनामाची पूर्णता करून स्तोत्राची समाप्ती करते. यात 'सर्वप्रहरणायुधः' ही नामावली पुन्हा येते, ज्याचा अर्थ असा की धर्माच्या रक्षणासाठी ज्यांची प्रत्येक वस्तू शस्त्र बनते; ती 'ॐ नमः' या पवित्र नमस्काराने मुद्रित होते आणि सहस्रनामाचे पठण पूर्ण होते. त्यानंतरचा समारोपाचा श्लोक रक्षणाची प्रार्थना करतो: वनमाला धारण करणारे, गदा, शार्ङ्ग धनुष्य, शंख, चक्र आणि नंदक खड्ग धारण करणारे, विष्णू आणि वासुदेव या नावांनी ओळखले जाणारे तेजस्वी भगवान नारायण आमचे रक्षण करोत.