अष्टादश शक्तिपीठ

• •
  यो के हो: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रमा उल्लिखित अठार महाशक्तिपीठ, जगद्गुरु आदि शंकराचार्यलाई श्रेय दिइने यो स्तोत्रमा वर्णित दिव्य माताका प्रमुख आसनहरू हुन्।
• •
  किन दर्शन वा जप गर्ने: तीर्थयात्रीहरू दुःखको निवारण, आध्यात्मिक चेतनाको जागरण तथा सांसारिक सिद्धि र मुक्ति दुवैका लागि जगदम्बाको कृपा खोज्छन्। स्तोत्रले नै भन्छ कि साँझमा यसको पाठ गर्दा भक्तको रक्षा र आशीर्वाद हुन्छ।
• •
  कहिले जाने: सेप्टेम्बर र अक्टोबरमा शारदीय नवरात्रि, मार्च र अप्रिलमा चैत्र नवरात्रि, महाशिवरात्रि, र प्रत्येक शक्तिपीठको वार्षिक उत्सव।
• •
  कहाँ: दक्षिणमा लंका र कांचीपुरमदेखि उत्तरमा कश्मीरसम्म, र पूर्वमा असामको कामाख्याबाट पश्चिममा महाराष्ट्रको कोल्हापुर र माहुरसम्म।
• •
  कसरी: दर्शनअघि उपवास बस्नुहोस्, नजिकैको तीर्थमा पवित्र स्नान गर्नुहोस्, सादा परम्परागत पोशाक लगाउनुहोस्, र रातो फूल, कुमकुम र नरिवल चढाउनुहोस्। मौन रूपमा स्तोत्र वा देवीको नाम जप्दै गर्भगृहको परिक्रमा गर्नुहोस्।

शक्तिपीठको कथा देवी भागवत पुराणको सातौँ स्कन्ध, तीसौँ अध्यायमा वर्णित छ, जहाँ देवीका एक सय आठ आसनहरूको नाम पनि दिइएको छ। कालिका पुराण, शिव पुराण र महाभागवत उपपुराणले पनि उही कथा सुनाउँछन्। दक्ष प्रजापतिले ठूलो यज्ञ गरेर भगवान शिवको सम्मान नगर्दा, माता सतीले योगाग्निमा आफ्नो शरीर त्यागिन्।

शोकाकुल शिवले सतीको पावन शरीर बोकेर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा भ्रमण गरे। सन्तुलन फर्काउन भगवान विष्णुले सुदर्शन चक्रले उनको शरीर टुक्रा पारे। जहाँ-जहाँ कुनै अंग वा गहना पृथ्वीमा खस्यो, त्यो भूमि शक्तिपीठ बन्यो, जहाँ शिव भैरवको रूपमा रक्षा गर्छन्।

विभिन्न ग्रन्थहरूले पीठको संख्या ५१, ६४ वा १०८ भनेर गणना गर्छन्। तीमध्ये आदि शंकराचार्यलाई श्रेय दिइने एउटा सानो स्तोत्रले अठारलाई अष्टादश शक्तिपीठ भनेर नाम दिन्छ। यस स्तोत्रलाई अष्टादश शाक्त पीठ स्तोत्र पनि भनिन्छ, र यसको अन्तिम श्लोकले यी अठार आसन योगीहरूका लागि पनि दुर्लभ भएको बताउँछ। यिनमध्ये तीनलाई अरूभन्दा माथि सम्मान गरिन्छ: सृजनाका लागि गुवाहाटीको कामाख्या, पालनका लागि गयाको सर्वमंगला, र संहारका लागि उज्जैनको महाकाली।

परम्पराअनुसार आदि शंकराचार्यले कांचीपुरममा देवी कामाक्षीका सामु वर्तमान श्रीचक्र यन्त्रको प्रतिष्ठा गरे। यो स्थापनालाई प्रायः मातृशक्तिको उग्र बलको सौम्य कृपातर्फ मोडिएको उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिन्छ। नीलम उपत्यकाको भग्न शारदा पीठलाई संस्कृत विद्याको प्राचीन केन्द्रका रूपमा स्मरण गरिन्छ, र यसको नाम कश्मीरको विद्वत् परम्परासँग जोडिएको छ।

कामाख्या लामो समयदेखि तान्त्रिक साधनाको स्थान हो, र धेरै योगीहरूले त्यहाँ साधना गरेका छन्। माहुर दत्त परम्परासँग पनि सम्बन्धित छ, जबकि कोल्हापुरको किरणोत्सवले हरेक वर्ष धेरै दिनसम्म सूर्यका किरणहरू देवीको प्रतिमामा पुग्दा ठूलो भीड आकर्षित गर्छ।

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रले चार श्लोकमा अठार आसनको नाम दिन्छ, र एउटा समापन श्लोकसँग समाप्त हुन्छ। भक्तहरूले यात्रा गर्न नसक्दा पनि अठारै तीर्थहरूलाई मनमा राख्न यसको पाठ गर्छन्।

पहिलो दुई श्लोकको अर्थ: लंकामा शांकरी देवी, कांचीपुरममा कामाक्षी देवी बस्नुहुन्छ। प्रद्युम्नमा शृंखला देवी र क्रौंचपट्टणमा चामुण्डी बस्नुहुन्छ। अलम्पुरमा जोगुलाम्बा, श्रीशैलमा भ्रमराम्बिका, कोल्हापुरमा महालक्ष्मी र माहुरमा एकवीरिका बस्नुहुन्छ।