અષ્ટાદશ શક્તિપીઠ

• •
  આ શું છે: અષ્ટાદશ શક્તિપીઠ સ્તોત્રમાં ઉલ્લેખાયેલાં અઢાર મહા શક્તિપીઠો; જગજ્જનનીનાં મુખ્ય આસનો. આ સ્તોત્ર જગદ્ગુરુ આદિ શંકરાચાર્યને આરોપિત છે.
• •
  દર્શન કે જપનું ફળ: સંકટોનું નિવારણ, આધ્યાત્મિક જાગૃતિ, લૌકિક સિદ્ધિ તથા મોક્ષ — એ બંને માટે યાત્રાળુઓ જગદંબાની કૃપા ઝંખે છે. સ્તોત્ર પોતે કહે છે કે સાંજે તેનો પાઠ કરવાથી સાધકનું રક્ષણ અને કલ્યાણ થાય છે.
• •
  ક્યારે જવું: સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબરમાં શારદીય નવરાત્રિ, માર્ચ અને એપ્રિલમાં ચૈત્ર નવરાત્રિ, મહા શિવરાત્રિ તથા દરેક પીઠનો વાર્ષિક ઉત્સવ.
• •
  ક્યાં: દક્ષિણમાં લંકા અને કાંચીપુરમથી ઉત્તરમાં કાશ્મીર સુધી, તથા પૂર્વમાં આસામના કામાખ્યાથી પશ્ચિમમાં મહારાષ્ટ્રના કોલ્હાપુર અને માહૂર સુધી.
• •
  કેવી રીતે: દર્શન પહેલાં ઉપવાસ કરો, નજીકના તીર્થમાં પવિત્ર સ્નાન કરો, સાદો પરંપરાગત પોશાક પહેરો, લાલ પુષ્પો, કુમકુમ અને નારિયેળ અર્પણ કરો. સ્તોત્ર કે દેવીના નામનો મૌન જપ કરતાં ગર્ભગૃહની પ્રદક્ષિણા કરો.

શક્તિપીઠોની કથા દેવી ભાગવત પુરાણના સાતમા સ્કંધ, ત્રીસમા અધ્યાયમાં મળે છે, જ્યાં દેવીનાં ૧૦૮ પીઠોનાં નામ પણ આપ્યાં છે. કાલિકા પુરાણ, શિવ પુરાણ અને મહાભાગવત ઉપપુરાણમાં પણ આ જ કથા આવે છે. જ્યારે દક્ષ પ્રજાપતિએ મહાયજ્ઞ કર્યો અને ભગવાન શિવનું સન્માન ન કર્યું, ત્યારે માતા સતીએ યોગાગ્નિમાં દેહત્યાગ કર્યો.

શોકથી વ્યાકુળ શિવ સતીનો પવિત્ર દેહ ઉપાડીને બ્રહ્માંડમાં ભ્રમણ કરવા લાગ્યા. સમતુલા પુનઃ સ્થાપવા ભગવાન વિષ્ણુએ સુદર્શન ચક્રથી તે દેહને વિભાજિત કર્યો. જ્યાં જ્યાં તેમના દેહનો કોઈ અંગ કે આભૂષણ પૃથ્વી પર પડ્યું, ત્યાં ત્યાં ભૂમિ શક્તિપીઠ બની; ત્યાં શિવ ભૈરવ રૂપે રક્ષા કરે છે.

જુદા જુદા ગ્રંથો ૫૧, ૬૪ કે ૧૦૮ પીઠોની ગણતરી કરે છે. તેમાંથી આદિ શંકરાચાર્યને આરોપિત એક લઘુ સ્તોત્ર અઢારને અષ્ટાદશ શક્તિપીઠ તરીકે ગણાવે છે. તેને અષ્ટાદશ શાક્ત પીઠ સ્તોત્ર પણ કહેવાય છે; તેનો અંતિમ શ્લોક આ અઢાર આસનોને યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ ગણાવે છે. તેમાંથી ત્રણને બાકીનાં કરતાં વિશેષ માન અપાય છે: સર્જન માટે ગુવાહાટીનાં કામાખ્યા, પાલન માટે ગયાનાં સર્વમંગળા, સંહાર માટે ઉજ્જૈનનાં મહાકાલી.

કાંચીપુરમમાં દેવી કામાક્ષી સમક્ષ આજે જે શ્રીચક્ર યંત્ર છે તેની પ્રતિષ્ઠા આદિ શંકરાચાર્યે કરી હતી એવી પરંપરા માને છે. દેવીની ઉગ્ર શક્તિ સૌમ્ય કૃપામાં ફેરવાઈ તેના ઉદાહરણ તરીકે આ સ્થાપનાનો વારંવાર ઉલ્લેખ થાય છે. નીલમ ખીણમાં ખંડિયેર બનેલું શારદા પીઠ સંસ્કૃત વિદ્યાના પ્રાચીન કેન્દ્ર તરીકે સ્મરણ પામે છે; તેનું નામ કાશ્મીરની વિદ્વત્પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે.

કામાખ્યા લાંબા સમયથી તાંત્રિક સાધનાનું સ્થાન રહ્યું છે, અને અનેક યોગીઓએ ત્યાં સાધના કરી છે. માહૂર દત્ત પરંપરા સાથે પણ જોડાયેલું છે; કોલ્હાપુરનો કિરણોત્સવ દર વર્ષે ઘણા દિવસો સુધી સૂર્યનાં કિરણો દેવીની પ્રતિમા સુધી પહોંચે ત્યારે મોટી ભીડ ખેંચે છે.

અષ્ટાદશ શક્તિપીઠ સ્તોત્ર ચાર શ્લોકોમાં અઢાર પીઠોનાં નામ ગણાવે છે અને એક સમાપન શ્લોક સાથે પૂર્ણ થાય છે. યાત્રા શક્ય ન હોય ત્યારે પણ ભક્તો અઢાર તીર્થોનું સ્મરણ કરવા તેનો પાઠ કરે છે.

પ્રથમ બે શ્લોકનો ભાવાર્થ: લંકામાં શાંકરી દેવી, કાંચીપુરમાં કામાક્ષી, પ્રદ્યુમ્નમાં શૃંખલા, ક્રૌંચપટ્ટણમાં ચામુંડી બિરાજે છે. અલંપુરમાં જોગુલાંબા, શ્રીશૈલમાં ભ્રમરાંબિકા, કોલ્હાપુરમાં મહાલક્ષ્મી અને માહૂરમાં એકવીરિકા નિવાસ કરે છે.