୫୧ ଶକ୍ତିପୀଠ

ଦେବୀ ଭାଗବତ ପୁରାଣର ସପ୍ତମ ସ୍କନ୍ଧ, ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ମା ସତୀ, ନିଜ ପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନିତ ହେବା ପରେ, ପିତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଶିବ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଶିବ ସତୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦେହ ନେଇ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବୁଲିଥିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସନ୍ତୁଳନ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଶୋକ ଉପଶମ ପାଇଁ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ ସତୀଙ୍କ ଦେହକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରିଥିଲେ। ସତୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା, ସେଠାରେ ଏକ ଶକ୍ତିପୀଠ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହାକୁ ଭୈରବ ରୂପରେ ଶିବ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ୫୧ ଶକ୍ତିପୀଠର କଥା କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଗଣନା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ଦେବୀ ଭାଗବତ ପୁରାଣର ସପ୍ତମ ସ୍କନ୍ଧର ତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବୀଙ୍କର ୧୦୮ଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ନାମ ଦିଏ, କୁଳାର୍ଣ୍ଣବ ତନ୍ତ୍ରରେ ୧୮, କୁବ୍ଜିକା ତନ୍ତ୍ରରେ ୪୨, ଏବଂ କାଳିକା ପୁରାଣରେ ସାତଟି ପୀଠ ଉଲ୍ଲିଖିତ। ପୀଠନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଯାହାକୁ ମହାପୀଠନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ୫୧ ପୀଠ ଗଣେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୀଠରେ ଦେବୀଙ୍କ ଗୋଟିଏ ରୂପକୁ ଏକ ଭୈରବ ସହିତ ଯୋଡ଼େ।

ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ବେଳେବେଳେ ଏକ ପୀଠର ଅଙ୍ଗ, ଦେବୀଙ୍କ ନାମ, ବା ଭୈରବଙ୍କ ନାମ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତେଣୁ ତଳର ସାରଣୀ ଏକ ପ୍ରଚଳିତ ତାଲିକା ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ଭକ୍ତି-ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ତିମ ତାଲିକା ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପରମ୍ପରା ଚାରିଟି ପୀଠକୁ ପ୍ରଥମ ଓ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଆସାମର କାମାଖ୍ୟା, ଯେଉଁଠାରେ ସତୀଙ୍କ ଯୋନି ପଡ଼ିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରେ ବିମଳା, ଯାହା ତାଙ୍କ ଚରଣ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ; ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗର କାଳୀଘାଟ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଳି ସହ ସଂଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁର ନିକଟରେ ତାରା ତାରିଣୀ, ଯାହା ତାଙ୍କ ସ୍ତନ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ। ଅନେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଏହି ଚାରିଟିରୁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

ଆଦି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଅଠର ମହାଶକ୍ତିପୀଠର ଏକ ତାଲିକା ସଂରକ୍ଷିତ। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ଗୁୱାହାଟୀର କାମାଖ୍ୟା, ଗୟାର ସର୍ବମଙ୍ଗଳା ଓ ଉଜ୍ଜୟିନୀର ମହାକାଳୀ, ମାତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପୂଜିତ। ଏହି ଗଣନାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ବଦଳାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଆଂଶିକ ଭାବେ ଓଭରଲାପ କରେ: କାମାଖ୍ୟା ଭଳି ଏକ ମନ୍ଦିର ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଏକାଧିକ ପାରମ୍ପରିକ ଗଣନାରେ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରେ।

ଶକ୍ତିପୀଠଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭୂଗୋଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ୫୧ ପୀଠର ତାଲିକାଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭାରତ, ନେପାଳ, ବାଂଲାଦେଶ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ପାକିସ୍ତାନ ଓ ତିବ୍ବତର ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ନେପାଳର ମୁକ୍ତିନାଥ ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ବାଂଲାଦେଶରେ ଯଶୋରେଶ୍ୱରୀ ଓ ସୁଗନ୍ଧା ପୀଠ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ସାମିଲ, ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ନୈନାତିବୁରେ ଇନ୍ଦ୍ରାକ୍ଷୀ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗଣାଯାଏ। କୈଲାସ ପର୍ବତ ନିକଟ ମାନସରୋବରର ପାଷାଣ ପୀଠ ସେହି ଦେବୀଙ୍କ ଅନୁଭବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଯାଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱୟଂ ପବିତ୍ର ଭୂମି।

ଆସାମର ନୀଳାଚଳ ପର୍ବତର ବିଶେଷତ୍ୱ ଏହି ଯେ ଏହାର ଗର୍ଭଗୃହରେ କୌଣସି ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତି ନାହିଁ। ଭକ୍ତମାନେ ଶିଳାର ଫାଟରେ ପ୍ରବାହିତ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣାର ପୂଜା କରନ୍ତି। ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିନା କୌଣସି ଇନ୍ଧନରେ ପଥରରୁ ଉଠୁଥିବା ଶିଖା ରୂପେ ଆରାଧନା କରାଯାଏ।

ଶକ୍ତିପୀଠର ଯାତ୍ରା ସାଧକର ଅନ୍ତରରେ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରୂପାନ୍ତର ଜାଗ୍ରତ କରେ:

• •
  ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସାର୍ବଜନୀନ ମାତୃ ଶକ୍ତି ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିକଶିତ କରନ୍ତି।
• •
  ଏହି ପବିତ୍ର ଗର୍ଭଗୃହମାନଙ୍କରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ବୈଦିକ ଉଭୟ ପରମ୍ପରା ନୀରବ ଜପ, କୁଙ୍କୁମ ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ଧ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ମିଳିତ ହୁଏ।
• •
  ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗର୍ଭଗୃହରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ସହିତ ଭୈରବଙ୍କ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଯାହା ଚେତନା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶକ୍ତିର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଏକତାର ପ୍ରତୀକ।

ନବରାତ୍ରି, ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ନଅ ରାତି, ସେହି ଋତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ଭକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

ଆଦି ପରାଶକ୍ତିଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ତୁତି: