भयभीतः तपस्वी समत्वस्य धैर्यं च

इयं भक्तिपूर्णा उपदेशकथा, न तु शास्त्रानुवादः। पालिजातकसंग्रहे (बुद्धस्य पूर्वजन्मजातकथानां प्रामाणिकसंग्रहे) तस्य वास्तविकं जातकसंख्या १३२—कदाचित् भीरुकजातकम् इति अपि कथ्यते—राजकुमारं वनराक्षसीं च विषये असंबद्धां कथां कथयति; अस्याः भीरुशिष्यविषयककथायाः कोऽपि प्रामाणिकः स्रोतः न लब्धः।

इयं कथा शास्ता जेतवने निवसन् कस्यचित् स्वभावतः भीरोः भिक्षोः विषये कथितवान्। शुष्कतालपत्राणां वायुना शब्दोऽपि, निशाबकस्य आकस्मिकः शब्दोऽपि, तं कम्पमानं त्रासं प्रति नीतवान्, येन सः एकान्तवनावासान् वर्जयति स्म।

शास्ता तं भीरुं भिक्षुं आहूय अवदत्: "भिक्षवः, अयं भिक्षुः पूर्वजन्मेषु अपि अयुक्तं त्रासं अनुभूतवान्, यावत् सः अन्तःसत्तिः एव अभेद्यं कवचम् इति शिक्षितः।" ततः सः इमं पूर्वजन्मकथां कथितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः (अस्मिन् पूर्वजन्मनि भावी बुद्धः) प्रसिद्धे ब्राह्मणकुले जातः। लौकिकाकाङ्क्षां त्यक्त्वा सः गिरिपादस्य गहनं वनं प्रति निवृत्तः, पञ्चशतैः शिष्यैः परिवृतः येषां सः आत्मनिग्रहस्य गभीरसमाधेः च मार्गे शिक्षां दत्तवान्।

शिष्येषु भीरुकः (दुर्बलहृदयः) नामकः एकः आसीत्। यदा यदा सायं भवति, हिमालयवनं च आखेटकचित्रकव्याघ्राणां अस्थिकम्पनकारी गर्जना, क्रुद्धगजानां च ध्वनिः, शृगालानां च उलूलापः जीवन्तं भवति, तदा तदा भीरुकः स्वतृणकुटीरं त्यक्त्वा तमसि कम्पमानः दुष्टराक्षसाः वनं विदारयन्ति इति उच्चैः क्रन्दति स्म। तस्य क्षोभः शान्तं आवासं क्षोभितवान्, तस्य च मनः ध्यानशान्तिम् आस्वादयितुं निवारितवान्।

बोधिसत्त्वः भीरुकं स्वपर्णकुटीरं प्रति आहूय करुणास्पष्टतया तम् अभाषत: "भीरुक, कुतः त्वं निर्दोषां प्रकृतिं अलौकिकद्वेषम् इति भ्रान्तः असि? ध्वनिः केवलं श्रोत्रं स्पृशन् वायुः; तस्य गलरोधार्थं हस्तौ न, भेदनार्थं दन्ताः न। यं त्रासं त्वं अनुभवसि सः व्याघ्रगर्जने न वर्तते; सः तव स्वयं अनियन्त्रितकल्पनया उत्पादितः प्रेतः एव। चित्ते विक्षिप्ते सति प्रत्येकं छाया वधकः भवति; किन्तु चित्ते सत्या (स्मृत्या) बद्धे सति शब्दानां पर्वताः अपि तस्य शान्तिं क्षोभयितुं न शक्नुवन्ति।"

शास्ता तस्मै मैत्रीविषयकं समतायां च ध्यानविषयं दत्तवान्। ऋषेः उपदेशं अभ्यस्यन् भीरुकः अवगतवान् यत् भयं स्वोत्पादितं भ्रमः एव। सः वन्यारण्यक्रन्दनमध्ये शान्तः उपविष्टः, अकम्पनीयं समाधिं वर्धितवान्, निर्भयः च स्वमृत्युपर्यन्तं जीवितवान्। बुद्धः उपसंहारं कृतवान्: "यः अन्तः भयं जयति, सः सिंहवने अपि निर्भयः विचरति।"

यद्यपि भीरुकस्य इयं विशिष्टकथा कस्मात् अपि निश्चितात् जातकात् न आगच्छति, तथापि यत् उपदेशं सा नाटकीकरोति तत् बुद्धस्य एकं सत्यं प्रवचनं सामीप्येन प्रतिध्वनति: भयभेरवसुत्तम् ("भयं त्रासं च," मज्झिमनिकायः, सुत्तसंख्या ४)। तत्र बुद्धः वर्णयति यत् स्वबोधात् पूर्वं सः रात्रौ भयानकवनचैत्यानि सचेतनं अन्वेषितवान् यत् भयं तं अधिकरिष्यति किं वा इति परीक्षितुम्। गमनकाले यदा भयम् उदभवत्, सः न स्थितः, न उपविष्टः, न शयितः तत् त्यक्तुम्—सः गमनं अनुवर्तितवान् यावत् भयं शमितम्। स्थितिकाले, उपवेशनकाले, शयनकाले च यदा भयम् उदभवत्, सः तामेव स्थितिं धारयति स्म, अन्यां प्रति न पलायते स्म, इति चिन्तयन् यत् भयं केवलं प्रतीक्ष्यं न, अपि तु तस्मिन्नेव भावे यत्र तद् उदभवति तत्रैव दमनीयम्।

सः तादृशं वनभयं अशुद्धां अन्तरात्मचेतनां प्रति—कायिकवाचिकमानसिकाचरणेषु शेषदोषान् प्रति, अनिन्दितं जीवनम् अप्राप्तं च प्रति—आरोपितवान्, न तु व्याघ्रगर्जने शाखाकटकटायां वा कस्मिंश्चित् सत्ये भये। तादृशैः दोषैः अक्षुभितं चित्तं, सः उपदिष्टवान्, एकान्तवासे त्रासस्य स्थाने शान्तिम् एव लभते, यतः तस्य किमपि गुप्तं प्रकटीभवनभीरु नास्ति। आचरणशुद्धिः, इन्द्रियसंवरः, अकम्पनीया स्मृतिः च एव निर्भयावासं सम्भवं कुर्वन्ति, न वन्यध्वनीनां अभावः। भीरुकस्य इयं उपमा आधुनिकपाठकाय तदेव अन्तर्दृष्टिं नाटकीकरोति यां बुद्धः स्वयमेव तस्मिन् सुत्ते स्वकण्ठेन दत्तवान्: वनं कदापि त्रासस्य स्रोतः न आसीत्, औषधं च कदापि मौनं न आसीत्, अपि तु शान्ता अन्तरात्मचेतना स्थिरं च चित्तम् एव।