राजोवादजातकम्

भगवान् बुद्धः एतां कथां जेतवने अकथयत्। जातकाट्ठकथायां सा जातकसंख्यायाः १५१ इति, राजोवादजातकम् इति च अभिलिखिता अस्ति। कथा कोसलराजस्य आगमनेन आरभ्यते। सः राजा अतिदुष्करं विवादं निर्णीय, भोजनानन्तरम् अनार्द्रहस्तः एव विहारं प्रति अत्वरत। भगवान् तस्मिन् काले तस्य आगमनकारणं पप्रच्छ, राजा च हेतुं न्यवेदयत्। भगवान् तस्य प्रशंसां कृत्वा अभ्यधात्: न तु तादृशः नृपः आश्चर्यरूपः, यः सर्वज्ञस्य गुरोः सान्निध्ये धर्मेण विचारयति। आश्चर्यं तु प्राचीनानां नृपाणाम्, येषां समीपे केवलं सामान्यपण्डितानां मन्त्रणा आसीत्, तथापि ते धर्मेण राज्यम् अपालयन्।

अतीते बहुकाले ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः अग्रमहिष्याः गर्भे अवातरत्। तदनुरूपान् संस्कारान् सम्पाद्य सा पुत्रं प्रासूत; नामकरणदिने च सः ब्रह्मदत्तकुमारः इति अभिधीयते स्म। षोडशवर्षे सः शिक्षार्थं तक्षशिलां गत्वा सर्वासु विद्यासु निपुणः अभवत्। पितरि दिवङ्गते सः राजा अभवत।

नूतनः राजा ऋजुतया प्रजाः अपालयत्, स्वेच्छायाम् अनासक्तः। तस्य अमात्याः अपि तदनुसरणेन न्यायनिष्ठाः अभवन्। अचिरेण कोऽपि मिथ्याभियोगं न्यायालयं न प्रापयत्। राजद्वारे अभियोक्तृणां कोलाहलः क्षीणः अभवत्, न्यायाधीशाः दिनं यावत् उपविश्यापि एकम् अपि विवादं न अपश्यन्।

बोधिसत्त्वः शून्यानि धर्माधिकरणानि दृष्ट्वा विचारयामास। सम्भवतः स्वकीयेन सुशासनेन एव एषा शान्तिः। किन्तु मयि कश्चित् दोषः स्यात्, यं कथयितुं कोऽपि न साहसं कुर्यात्। यदि तं दोषं लभेय, तं परित्यज्य अधिकतरं सुजीवनं यापयेयम्।

सः प्रथमं राजसभायाः जनान् पृष्टवान्, किन्तु स्वस्य स्तुतिम् एव अशृणोत्। ते भयेन न वदन्तीति मत्वा नगरवासिनः, ततः नगरद्वारचतुष्टयसमीपस्थान् ग्रामवासिनः अपि पृष्टवान्। सर्वत्र उत्तरम् एकम् एव आसीत्।

अन्ततः सः राज्यभारम् अमात्येभ्यः समर्प्य, सारथिमात्रद्वितीयः, गूढवेषेण रथम् आरुह्य नगराद् निरगच्छत्। सीमापर्यन्तं सर्वं देशं परिभ्रम्य, एकम् अपि सत्यवादिनं समालोचकं लभेयेति आशयाः आसन्। किन्तु कमपि न प्राप्य, राजमार्गेण गृहं प्रति प्रत्यावर्तत।

कोसलनरेशः मल्लिकः अपि अद्भुतेन संयोगेन तदेव कुर्वन् आसीत्। सः अपि धर्मनिष्ठः नृपः आसीत्, स्वगृहे च केवलं प्रशंसाम् एव अशृणोत्। सः स्वकीयं देशं विचिन्वन् तस्यामेव स्थल्यां प्राप्तवान्।

द्वे अपि रथे यत्र मार्गः उभयोः उन्नतयोः तटयोः मध्ये गभीरं नम्रः आसीत्, तत्र समुपस्थिते। एकस्य रथस्य अन्यं व्यतिक्रम्य गन्तुं स्थानं न आसीत्। मल्लिकस्य सारथिः अवदत्, रथं पार्श्वे कुरुतेति। वाराणस्याः सारथिः प्रत्यवदत्, अस्मिन् रथे महाराजः ब्रह्मदत्तः आसीत्, अतः परः एव मार्गं दद्यात्। कोसलसारथिः अवदत्, अस्मिन् रथे राजा मल्लिकः आसीत्, अतः तस्यैव याचना प्रत्यावर्तते।

वाराणसीसारथिः किं कर्तव्यम् इति अचिन्तयत्। लघुः नृपः ज्येष्ठाय मार्गं दद्यात् इति निश्चित्य, अपरं सारथिं स्वामिनः वयः पृष्टवान्। नृपौ समवयस्कौ इति अबुध्यत। बलं, धनं, यशः, जातिं, कुलं च पृष्ट्वा सर्वत्र तौ समानौ इति अदृशत्। द्वावपि त्रिशतयोजनविस्तृतं देशं पालयतः स्म।

ततः सः नवीनां परीक्षाम् उपस्थापितवान्: यः श्रेष्ठः, तस्मै मार्गः दीयताम्; प्रत्येकः सारथिः स्वस्वामिनः गुणान् कथयतु इति।

मल्लिकस्य सारथिः प्रथमं वदति स्म। सः स्वस्वामिनः दोषान् एव गुणरूपेण उपन्यस्तवान्। तस्य राजा कठिनाय कठिनः, मृदवे च मृदुः भवति इत्यवदत्। साधुं साधुना जयति, असाधुं च असाधुना प्रत्युत्तरयति इति। अन्ते सः अवदत्, हे सारथे, मार्गं देहि, एषः एव अस्माकं राज्ञः आचारः इति।

वाराणसीसारथिः पृष्टवान्, एतावदेव किम् इति। यदि एते तस्य गुणाः, तर्हि तस्य दोषाः कीदृशाः भवेयुः इति सः अपृच्छत्। अपरः अवदत्, यदि शक्नोषि, वद अधिकतरम्। ततः वाराणसीसारथिः द्वितीयया गाथया प्रत्यवदत्: तस्य नृपः क्रोधम् अक्रोधेन जयति, असाधुं साधुना प्रत्युत्तरयति; कदर्यं दानेन जयति, अलीकवादिनं सत्येन प्रत्युत्तरयति इति।

मल्लिकः तस्य सारथिः च एतानि वचनानि श्रुत्वा बुध्यन्ते स्म। ते रथात् अवतीर्य, अश्वान् मोचयित्वा, वाराणसीनरेशाय रथं मार्गात् पार्श्वम् अपासारयन्। ततः बोधिसत्त्वः मल्लिकनृपाय सौहार्दपूर्वकम् उपदेशं दत्तवान्, यथा नृपेण जीवितव्यम्। अनन्तरं सः स्वपुरं प्रत्यागतः, आजीवं दानं दत्त्वा पुण्यं कृत्वा, अन्ते देवलोकं गतः।

मल्लिकः अपि उपदेशं हृदि अधारयत्। सः स्वदेशं सर्वत्र परिभ्रम्य कमपि दोषाख्यापकं न प्राप्नोत्। ततः सः कोसलं प्रत्यागत्य दानं पुण्यं च कृत्वा, सः अपि स्वर्गं गतः।

बुद्धः कोसलनरेशं शिक्षयितुम् एतां कथाम् अकथयत्, तथा पूर्वस्मिन् समागमे पात्राणां परिचयम् अपि अददात्। मौद्गल्यायनः मल्लिकस्य सारथिः आसीत्। आनन्दः नृपः मल्लिकः आसीत्। शारिपुत्रः वाराणसीनृपस्य सारथिः आसीत्। अहं पुनः स एव नृपः आसम्, इति भगवान् अवदत्।

अस्य जातकस्य द्वितीया गाथा धम्मपदस्य २२३ तमे श्लोके सुरक्षिता अस्ति। क्रोधम् अक्रोधेन जयेत्, असाधुं साधुना जयेत्, कदर्यं दानेन जयेत्, अलीकवादिनं सत्येन जयेत्। राजोवादजातकम् अस्याः गाथायाः प्रसङ्गं प्रयच्छति। समानौ द्वौ शासकौ मध्ये उपदेशः परीक्ष्यते, यत्र तौ आचारेण विना अन्येन न भिद्येते।

कथेयं विनयम् अपि मौनेन उपदिशति। उभौ नृपौ छद्मवेषेण स्वदोषान् अन्विष्यतः, उभौ च संशोधनाभिलाषिणौ सत्यनिष्ठौ। मल्लिकः उत्तमम् उत्तरं प्राप्य विवादं न करोति; रथात् अवतीर्य ततः शिक्षते। साधकः अपि एतां मुद्राम् अङ्गीकर्तुं शक्नोति, न तु पृच्छेत् यत् अधिकारः पदं वा समानम् अस्ति वा, किन्तु पृच्छेत् यत् क्रोधः क्षान्त्या प्रत्युत्तरितः वा, कदर्यता च उदारतया इति।