उदञ्चनीजातकम्

पालित्रिपिटकस्य षडुत्तरशततमं (106) जातकं बुद्धेन तान्येव परिस्थितियाः आश्रित्य कथितं यासु चुल्लनारदकस्सपजातकम् उदभूत्। तत्र एका पूर्वजन्मकथा स्मृता, यस्यां युवकतपस्विनः लौकिककामस्य क्षणिकः आस्वादः तस्य पित्रा वर्षाणि यावत् निर्मिता शान्तिम् अपि लगभग अपाहरत्।

पुरा काले वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः एकस्मिन् सम्भ्रान्ते कुले जन्म लेभे। स्वप्रियायाः असामयिकमरणानन्तरं सः संसारं परित्यज्य स्वशिशुपुत्रेण सह हिमालयस्य दूरे वनप्रदेशे गतः। पुष्पितवृक्षैः परिवृते पर्णकुटीरे निवसन् बोधिसत्त्वः ब्रह्मचर्यं पालयति स्म, गम्भीरं ध्यानसमाधिं प्राप्नोत्, स्वपुत्रं च लौकिकासक्तेः, दोषाणां, स्त्रीणां च पूर्णाज्ञानेन पालयामास।

सः पुत्रः सुन्दरः बलवान् युवा अभवत्, वनविद्यायां निपुणः, पितरि कर्तव्यनिष्ठश्च। स्वजीवनस्य सर्वकालं स कदापि स्त्रियं न अपश्यत्। एकस्मिन् मध्याह्ने यदा बोधिसत्त्वः वने गभीरं खाद्यकन्दान् खनन् वन्यफलानि च सञ्चिनोति स्म, तदा सीमावर्तिनां दस्यूनां दलम् समीपस्थं पर्वतग्रामम् आक्रम्य लुण्ठितवत्। तेभ्यः पलाय्य आगता एका चतुरा सुन्दरी युवती वने भ्रमन्ती आश्रमस्य विवरं प्राप्नोत्।

पर्णकुटीरस्य द्वारे एकाकिनं युवकं दृष्ट्वा सा लुब्धकैः कटाक्षैः, मधुरैः स्मितैः, मृदुभिः वचनैः च तेन सह सम्भाषणम् आरभत। यः बालकः स्वजीवने स्त्रीरूपं कदापि न अपश्यत्, सः तस्याः प्रस्तावस्य सम्मुखे सर्वथा निरुपायः आसीत्; तस्याः स्पर्शेन मोहितः सः कामासक्तः अभवत्, यथा दत्ताः ध्यानव्रताः तथैव शीघ्रं विस्मृतवान्।

स्त्री एकेन सरलेन प्रश्नेन तं प्रलोभयत्: अस्मिन् विषादपूर्णे वने किमर्थं शुष्येत, यदा नगरे सङ्गीतम्, मद्यम्, अनन्तसुखानि च तयोः कृते एव प्रतीक्षन्ते? कदापि अकल्पितस्य जीवनस्य दर्शनेन मोहितः युवकः तस्यै अवदत् यत् सः प्रथमं पितुः अनुज्ञां याचिष्यते। यदा बोधिसत्त्वः प्रत्यागत्य सर्वं श्रुतवान्, तदा तेन दृष्टं यत् पुत्रः तां त्यक्तुं अतीव मोहितः अस्ति; अतः तेन एकम् उपदेशं दत्त्वा तं गन्तुम् अनुमतम्: यदि सा कदापि कार्यार्थं धावयति, तर्हि आश्रमं स्मृत्वा प्रत्यागच्छेः। ततः युवकः तया सह नगरं गतः।

नगरे स्थिरीभूतानन्तरं भ्रमः लगभग तत्क्षणमेव अन्तर्हितः। स्त्रियाः मधुरः व्यवहारः निरङ्कुशः क्रूरः च अभवत्। सा तं स्वस्य सर्वेषां लघूनाम् अपि इच्छानाम् कृते धावयति स्म, तैलं, लवणं, तण्डुलान् च आनेतुं, कूपात् जलम् आकर्षितुं च आग्रहं करोति स्म, तस्मै एकम् अपि क्षणं स्वकृते न ददाति स्म।

यदा यदा सः श्रमात् संकोचं करोति स्म, तदा सा तं शपति स्म, मार्गेषु निष्कासनस्य भयं दर्शयति स्म। दुःखितः युवकः ठीक तत् अनुभवति स्म यत् काष्ठनिर्मितः जलकुम्भः अनुभवति—निरन्तरं अन्धकारमये शीतले जले निक्षिप्यते, स्वभारं सिञ्चितुं आकृष्यते, ततः विश्रामं विना पुनः निक्षिप्यते, पुनः पुनः, चक्रस्य अन्तः दृष्टिपथे न दृश्यते।

गभीरं निराशः युवकः अन्ततः अवगतवान् यत् सः तस्याः दासः अभवत्। सः स्मरति स्म यत् पित्रा निर्गमनात् पूर्वं किम् उक्तम्, ततः सः क्लान्तैः पादैः यथासम्भवं शीघ्रं हिमालयं प्रति अधावत्।

बोधिसत्त्वस्य पादयोः पतित्वा युवकः रुदन् स्वमूर्खतायाः कमपि अंशं न गोपयन् सम्पूर्णं कष्टं निवेदितवान्। यस्य पितुः वर्षाणां सावधानी-शिक्षां सः एकस्य अपरिचितायाः स्मितार्थं शीघ्रं त्यक्तवान्, तस्मात् पितुः सः किमपि न गोपितवान्।

करुणामयः बोधिसत्त्वः स्वपुत्रं मृदुभिः हस्तैः उद्धृतवान्, युवकः च स्वगाथां कथितवान्। तस्याः सारः आसीत्: अहं सुखेन निवसन् आसम्, अधुना एषा उदञ्चनी—पत्नीति दावं कुर्वती चौरी—पचति, ततः मत्तः तैलं लवणं च याचति। अट्ठकथायाः पाठे, या स्त्री स्वसर्वावश्यकतानां कृते तस्मात् खेदयति, सैव उदञ्चनी (डोलः) अस्ति।

पित्रा इन्द्रियमोहस्य वास्तविकस्वरूपे शिक्षितः युवकः स्वदोषान् प्रक्षाल्य (मनसः मलिनता यया तस्य चित्तं आवृतम्) स्वध्यानं पुनः आरब्धवान्। यां तेजस्वीं शान्तिं सः एकस्य प्रतिज्ञायाः कृते लगभग त्यक्तवान्, यत् अन्ते निरन्तरस्य अपुरस्कृतस्य श्रमस्य अतिरिक्तं किमपि न सिद्धम्, तां शान्तिं सः क्रमशः पुनः प्राप्तवान्।