गुरुद्वारा-हेमकुण्ड-साहिबः परमतपसः ध्यानस्य च पवित्रम् उच्च-हिमालयीय-हिमसरः-तीर्थम्
उत्तराखण्डस्य चमोलीमण्डले सप्तहिमशिखरैः परिवृते ४,६३२ मीटरोन्नते क्षेत्रे विराजमानः गुरुद्वारा-हेमकुण्ड-साहिबः सः दिव्यः तपोभूमिः यत्र दशमगुरुणा श्रीगुरुगोविन्दसिंहेन पूर्वजन्मनि दुष्टदमनर्षिरूपेण महाकालस्याराधनां कृत्वा अकालपुरुषेण सह ऐक्यं प्राप्तम्। अस्य पवित्रहिमसरसः स्नानेन भक्ताः निष्पापाः सन्तः परमां शान्तिं मुक्तिं च लभन्ते।
संक्षिप्त-दर्शन-मार्गदर्शिका (Quick Devotional Guide)
- •किमिदम् (स्वरूपम्): इदं विश्वस्य सर्वोच्चतमे स्थाने (४,६३२ मीटरोन्नते) विराजमानं पावनं गुरुद्वारं तथा हिमानी-सरोवरम् अस्ति, यत्र दशमगुरुणा श्रीगुरुगोविन्दसिंहेन पूर्वजन्मनि दुष्टदमनर्षिरूपेण महाकालस्याराधनां कृत्वा अकालपुरुषेण सह ऐक्यं प्राप्तम्।
- •किमर्थं गन्तव्यम् (फलश्रुतिः): 'बचित्तर नाटक' ग्रन्थे वर्णितस्य अस्य तीर्थस्य दर्शनेन जन्मजन्मान्तराणां पापानि नश्यन्ति, अन्तःकरणे दिव्यशान्तिः निर्भयता च समुत्पद्यते।
- •कदा गन्तव्यम्: प्रतिवर्षं केवलं ४-५ मासान् यावत् (ज्येष्ठमासात् आश्विनमासं यावत्) इदं तीर्थं यात्रिभ्यः उद्घाटितं भवति।
- •कुत्र (स्थानम्): चमोलीमण्डले, गढवाल-हिमालयक्षेत्रे, उत्तराखण्डराज्ये। आधारशिबिरम्: गोविन्दघाटः $\rightarrow$ घांघरिया (गोविन्दधाम)।
- •कथं (विधिः नियमाश्च): ऋषिकेशतः जोशीमठ-गोविन्दघाटमार्गेण घांघरिया-पर्यन्तं पदयात्रा, ततः ६ कि.मी. उन्नतारोहणेन हेमकुण्ड-सरोवरस्य प्राप्तिः। शीते हिमानीजले मूलमन्त्रमुच्चार्य पवित्रस्नानं कर्तव्यम्।
दिव्य-उत्पत्तिः पौराणिक-परम्परा च
श्रीहेमकुण्डसाहिबस्य माहात्म्यं दशमगुरुणा श्रीगुरुगोविन्दसिंहमहाभागेन स्वकीये 'बचित्तर नाटक' नामके ग्रन्थे सुस्पष्टं प्रतिपादितम्। गुरुवर्यः स्वीयं प्राग्जन्मवृत्तान्तं वर्णयन् कथयति:
$$\text{ਹੇਮ ਕੁੰਟ ਪਰਬਤ ਹੈ ਜਹਾਂ ॥ ਸਪਤ ਸ੍ਰਿੰਗ ਸੋਭਿਤ ਹੈ ਤਹਾਂ ॥}$$
$$\text{ਤਹ ਹਮ ਅਧਿਕ ਤਪਸਿਆ ਸਾਧੀ ॥ ਮਹਾਂ ਕਾਲ ਕਾਲਕਾ ਅਰਾਧੀ ॥}$$
"यत्र सप्तशिखरैः सुशोभितः हेमकुण्डपर्वतः वर्तते, तत्र मया महाकालस्य कालिकायाश्च अनन्यभावेन परा तपस्या कृता।"
तस्मिन् काले दुष्टदमनर्षिरूपेण तेन महर्षिणा युगान्तं यावत् एकाग्रचित्तेन समाधौ स्थित्वा भगवतः अकालपुरुषस्य ध्यानं विहितम्। अनेन तपसा द्वैतभावः विनष्टः, आत्मा च परमात्मनि विलीनः जातः—"द्वै ते एक रूप ह्वै गयो"। तदनन्तरं भगवतः आज्ञया सः कलियुगे धर्मसंस्थापनार्थं दशमगुरुरूपेण भारते अवतीर्णवान्।
पौराणिकपरम्परानुसारं लोकपालनाम्ना ख्यातेऽस्मिन् तीर्थे त्रेतायुगे श्रीरामभ्रात्रा लक्ष्मणेनापि तपस्तप्तमिति जनश्रुतिः वर्तते। सर्वतः हिममण्डितैः सप्तशिखरैः आवृतम् इदं क्षेत्रं सिद्धानां मुनीनां च नित्यनिवासभूमिः अस्ति।
पवित्राणि मन्दिराणि तीर्थानि च
सन्तपरम्परा ऐतिहासिकसंशोधनं च
अष्टादशशताब्द्यां गुरोः परमधामगमनानन्तरं बहुवर्षाणि यावत् इदं तीर्थं गुप्तरूपेण हिमालयस्य कुक्षौ स्थितमासीत्। विंशतिशताब्द्याः प्रारम्भे प्रख्यातसिखविदुषा भाई वीर सिंह महोदयेन स्वकीये 'श्रीकलगीधर चमत्कार' ग्रन्थे बचित्तरनाटकस्य श्लोकान् आधृत्य अस्य स्थानस्य भौगोलिकं स्थानं निश्चितम्।
ततः १९३४ तमे वर्षे सन्त सोहन सिंह (टिहरी) इत्यनेन महात्मना अस्य स्थलस्य अन्वेषणं कृतम्। तदनन्तरं हवलदार बाबा मोदन सिंह महोदयेन कठिनपरिस्थितौ प्रथमगुरुद्वारस्य निर्माणं कारितम्। अधुना इदं तीर्थं विश्वस्य समेषां मुमुक्षूणां कृते परमोच्चसाधनायाः ज्योतिःस्तम्भरूपेण विराजते।
पवित्रं ध्यानम्
दसमग्रन्थस्य बचित्तर नाटक (षष्ठाध्यायात्) चौपाई-छन्दः:
ਹੇਮ ਕੁੰਟ ਪਰਬਤ ਹੈ ਜਹਾਂ ॥ ਸਪਤ ਸ੍ਰਿੰਗ ਸੋਭਿਤ ਹੈ ਤਹਾਂ ॥
ਤਹ ਹਮ ਅਧਿਕ ਤਪਸਿਆ ਸਾਧੀ ॥ ਮਹਾਂ ਕਾਲ ਕਾਲਕਾ ਅਰਾਧੀ ॥
ਇਹ ਬਿਧਿ ਕਰਤ ਤਪਸਿਆ ਭਯੋ ॥ ਦ੍ਵੈ ਤੇ ਏਕ ਰੂਪ ਹ੍ਵੈ ਗਯੋ ॥
संस्कृत-भावार्थः:
यस्मिन् स्थाने सप्तशिखरैः अलङ्कृतः हेमकुण्डपर्वतः वर्तते, तस्मिन् स्थाने मया महती तपस्या कृता, महाकालस्य च आराधना विहिता। एवं तपः कुर्वता मया द्वैतभावः विलीनः जातः, अहञ्च परमात्मना सह ऐक्यं प्राप्तवान्।
ज्ञातव्य-विशेषः
Gurdwara Hemkund Sahib is situated at an elevation of 4,632 meters (15,200 ft), making it the highest recognized Sikh place of worship anywhere on Earth.
The shrine's unique pentagonal architectural shape was specially designed by Major General Harkirat Singh and architect S. Madan Mohan Singh to deflect heavy winter snowpacks exceeding 30 feet.
The surrounding high-altitude meadows are among the few sacred habitats where the mythological and revered 'Brahma Kamal' (Saussurea obvallata) blooms in abundant clusters during late August and September.
The holy lake remains completely frozen for more than seven months of the year, with pilgrim access strictly permitted only during the brief Himalayan summer window from June to early October.
Mention of Hemkund Parvat in Guru Gobind Singh Ji's autobiography 'Bachitar Natak' is one of the rare instances in world scriptural history where an enlightened master details their specific geographical tapobhumi from a prior lifetime.