Bharat Devotion
Embroidered artwork for माण्डूक्योपनिषद्: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

माण्डूक्योपनिषद्

माण्डूक्योपनिषद् (अथर्ववेद): ओंकार, चेतनेच्या तीन अवस्था आणि मौन चतुर्थ अवस्था तुरीय यांवरील बारा मंत्र.

श्लोक

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः भद्रं नो अपि वातय मनः ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

श्लोक 1

हरिः ॐ ओमित्येतदक्षरमिदꣳ सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव

श्लोक 1

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात्

श्लोक 2

जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः

श्लोक 3

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः

श्लोक 4

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः

श्लोक 5

एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्

श्लोक 6

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः

श्लोक 7

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति

श्लोक 8

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद् वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद

श्लोक 9

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षाद् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद

श्लोक 10

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदꣳ सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद

श्लोक 11

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद

श्लोक 12

पूजा मार्गदर्शक आणि पाठ लाभ (फलश्रुती)

फलश्रुती
शुभ दिवस

दररोज किंवा शुभ तिथींवर

उत्तम वेळ (मुहूर्त)

ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ

पावन नैवेद्य

तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य

आध्यात्मिक लाभ (फलश्रुती)फलश्रुती
  • मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा

पृष्ठभूमि

मुक्तिका उपनिषदात भगवान श्रीराम हनुमानांना उपदेश करतात: 'साधकाच्या मुक्तीसाठी एकटे माण्डूक्य पुरेसे आहे' (माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षूणां विमुक्तये). गौडपादांनी याच संक्षिप्त ग्रंथाची निवड करून आपली महान माण्डूक्यकारिका रचली आणि तिच्याद्वारे सुव्यवस्थित अद्वैत तत्त्वज्ञान प्रस्थापित केले. स्थान-निर्देश: अथर्ववेद परंपरा, मुक्तिका संग्रहातील 108 उपनिषदांपैकी क्रमांक 6; बारा मंत्रांचा एकच लहान ग्रंथ (अध्याय 1, मंत्र 1-12), ज्याच्या आधी येथे शांतिपाठ दिला आहे. खालील मंत्रक्रमांक (तुरीयावर मंत्र 7, मौन अमात्र ओंकारावर मंत्र 12) पारंपरिक गणनेनुसार आहेत. गौडपादांची चार प्रकरणांची कारिका हा स्वतंत्र ग्रंथ आहे आणि तो या श्लोकांचा भाग नाही.

तुम्हाला माहीत आहे का?

'माण्डूक्यमेकमेवालम्' चे महत्त्व

मुक्तिकोपनिषदात भगवान श्रीराम स्पष्टपणे सांगतात की, मोक्षाभिलाषी साधकांसाठी केवळ माण्डूक्योपनिषदाचे सम्यक् आकलनच भवबंधन तोडण्यास पूर्णतः समर्थ आहे.

ओंकाराचे त्रिविध स्वरूप (अ-उ-म)

ओंकाराचे तीन वर्ण मानवी चेतनेच्या तीन स्तरांचे दर्शन घडवतात: 'अ' हे स्थूल जागृत जगाचे (वैश्वानर), 'उ' हे सूक्ष्म स्वप्नलोकाचे (तैजस), आणि 'म' हे कारण-सुषुप्तीचे (प्राज्ञ) प्रतीक आहे.

अमात्र आणि शांत तुरीय (मंत्र १२)

ओंकाराचे खरे रहस्य हे उच्चारानंतरचे मौन (अमात्र) आहे—ती शांत आणि निराकार पार्श्वभूमी, ज्यावर सर्व ध्वनी व विचार उत्पन्न होऊन विलीन होतात; हेच तुरीयाचे प्रतीक आहे.

तुरीयाची 'नेति-नेति' मीमांसा (मंत्र ७)

विश्वतत्त्वज्ञानात मंत्र ७ हे अद्वैत चेतनेचे सर्वोच्च विवेचन मानले जाते, जेथे शुद्ध आत्म्याला सर्व सांसारिक द्वैत आणि मर्यादांच्या पलीकडे सिद्ध केले आहे.

गौडपादाचार्यांचा 'अजातिवाद'

माण्डूक्योपनिषदावर आधारित गौडपादांच्या 'माण्डूक्यकारिके'ने अद्वैत तत्त्वज्ञानात 'अजातिवाद' स्थापन केला—म्हणजे परम सत्यात कधीही कोणतीही उत्पत्ती किंवा विकार झालेला नाही; केवळ अखंड आत्मचेतना हेच सत्य आहे.

विषयानुसार ब्राउझ करा

Rama ची संपूर्ण स्तुती व पाठ

Rama

Rama चे सर्व पाठ पहा →

हिंदू धर्म से और

सभी देखें