वट सावित्री पूजा विधी

वट सावित्री हे विवाहित स्त्रियांनी आपल्या पतींच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कल्याणासाठी पाळलेले व्रत आहे. हे व्रत वटवृक्षाच्या पूजेभोवती गुंफलेले आहे. महाभारतातील कथेनुसार सावित्री आपला पती सत्यवान याच्या मागोमाग यमलोकात जाते आणि त्याला परत मिळवते; या सावित्रीचा हे व्रत गौरव करते. कथा वट सावित्री सणाच्या पानावर दिलेल्या आहेत. येथे पूजा क्रमाने सांगितली आहे. ओडिशामध्ये या व्रताला सावित्री ब्रत म्हणतात, तर महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये या दिवसाला वटपौर्णिमा म्हणतात.

हे व्रत ज्येष्ठ महिन्यात येते, पण दिवस प्रदेशानुसार वेगळा असतो. उत्तर भारत, बिहार, उत्तर प्रदेश, ओडिशा आणि नेपाळमध्ये ते ज्येष्ठ अमावास्येला, म्हणजे नवचंद्राच्या दिवशी, केले जाते. महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिणेकडील काही भागांत ते ज्येष्ठ पौर्णिमेला, म्हणजे पूर्णचंद्राच्या दिवशी, केले जाते. पंचांगविषयक पाने या दोन दिवसांची तिथी वेगवेगळ्या महिन्यांच्या नावांनी सांगतात, त्यामुळे एका वर्षासाठी ती देत असलेल्या इंग्रजी कालगणनेतील तारखा जुळत नाहीत, म्हणून आम्ही तारीख देत नाही. काही स्रोत सांगतात की खरे विधान तीन दिवसांचे असते, महिन्याच्या त्रयोदशीपासून अमावास्या किंवा पौर्णिमेपर्यंत; बहुतेक आधुनिक पाने मात्र एका दिवसाचे वर्णन करतात. स्थानिक पंचांग आणि आपल्या कुटुंबाची परंपरा पाहा.

पूजेसाठी एक वटवृक्ष, किंवा घरी कुंडीत ठेवलेली त्याची एक फांदी. सावित्री आणि सत्यवान यांची चित्रे किंवा प्रतिमा, आणि काही घरांत ब्रह्मा व यम यांचीही. पाण्याचा कलश, रोळी, तांदूळ, कच्च्या सुताचा लाल किंवा पांढरा धागा, फुले आणि हार, उदबत्ती, दिवा, फळे व मिठाई, भिजवलेले काळे हरभरे, गूळ, आणि बांबूची टोपली किंवा पंखा. ओडिशामध्ये नऊ प्रकारची फुले व फळे, तसेच सिंदूर आणि नवीन साडी. भिजवलेले हरभरे हा सर्व पानांवर सारखाच आढळणारा घटक आहे आणि तो वडीलधाऱ्यांना बायन म्हणून दिला जातो.

वर दिलेल्या क्रमांकित पायऱ्या बहुतेक पानांनी दिलेल्या क्रमाने आहेत. स्नान आणि संकल्पानंतर स्त्री आपल्या ताटासह वटवृक्षाकडे जाते, ब्रह्मा आणि सावित्रीची, मग सावित्री आणि सत्यवानाची पूजा करते, आणि मुळाला पाणी घालते. झाडाला प्रदक्षिणा घालताना ती खोडाभोवती कच्चा धागा गुंडाळते, मग कथा ऐकते. ती भिजवलेले हरभरे बायन म्हणून देते, सासू आणि वडीलधाऱ्यांच्या पाया पडते, आणि एका सुवासिनीचा पान, सिंदूर व कुंकू देऊन सन्मान करते. उपवास घराण्याच्या रीतीनुसार दिवसाच्या शेवटी किंवा दुसऱ्या दिवशी सकाळी सोडला जातो.

खालील संस्कृत मंत्र वृत्तपत्रे आणि पंचांगविषयक पाने देतात. त्यापैकी कोणतेही पान त्यासाठी एखाद्या प्राचीन ग्रंथाचे नाव देत नाही, म्हणून त्यांना शास्त्रवचन न मानता दीर्घकाळ चालत आलेली पूजासूत्रे मानणे उत्तम.

पत्रिकेने छापल्याप्रमाणे संकल्प: मम वैधव्यादिसकलदोषपरिहारार्थं ब्रह्मसावित्रीप्रीत्यर्थं सत्यवत्सावित्रीप्रीत्यर्थं च वटसावित्रीव्रतमहं करिष्ये। Romanised: mama vaidhavyādisakaladoṣaparihārārthaṃ brahmasāvitrīprītyarthaṃ satyavatsāvitrīprītyarthaṃ ca vaṭasāvitrīvratam ahaṃ kariṣye. ती असा संकल्प करते की वैधव्य आणि इतर सर्व अनिष्ट दूर व्हावे यासाठी, तसेच सावित्रीसह ब्रह्मदेवाला आणि सावित्रीसह सत्यवानाला प्रसन्न करण्यासाठी ती वट सावित्री व्रत करीत आहे.

सावित्रीला अर्घ्य, त्याच पानावरून: अवैधव्यं च सौभाग्यं देहि त्वं मम सुव्रते। पुत्रान् पौत्रांश्च सौख्यं च गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते॥ Romanised: avaidhavyaṃ ca saubhāgyaṃ dehi tvaṃ mama suvrate | putrān pautrāṃś ca saukhyaṃ ca gṛhāṇārghyaṃ namo 'stu te ||. यात उत्तम व्रत करणाऱ्या देवीकडे पतीचे आयुष्य, सौभाग्य, पुत्र, नातू आणि सुख मागितले जाते, आणि तिला जल अर्पण केले जाते.

वटवृक्षाची प्रार्थना, पत्रिका आणि शुभपंचांग यांनी दिलेली: यथा शाखाप्रशाखाभिर्वृद्धोऽसि त्वं महीतले। तथा पुत्रैश्च पौत्रैश्च सम्पन्नं कुरु मां सदा॥ Romanised: yathā śākhāpraśākhābhir vṛddho 'si tvaṃ mahītale | tathā putraiś ca pautraiś ca sampannaṃ kuru māṃ sadā ||. ज्याप्रमाणे तू आपल्या शाखा-प्रशाखांनी पृथ्वीवर वाढून मोठा झाला आहेस, त्याप्रमाणे मला नेहमी पुत्र आणि नातवंडांनी समृद्ध कर. मुळावर पाणी घालण्याची ओळ शुभपंचांग वट सिंचामि ते मूलं सलिलैरमृतोपमैः (vaṭa siñcāmi te mūlaṃ salilair amṛtopamaiḥ) अशी देते; शब्दलेखन तेथे छापल्याप्रमाणेच ठेवले आहे.

सावित्री आणि सत्यवानाची कथा महाभारतातील वनपर्वात आहे, आणि त्यात वटवृक्षाची भूमिका केवळ दुय्यम आहे. ज्येष्ठ महिन्यात सावित्रीच्या पूजेचे वर्णन स्कंद पुराणात, प्रभासक्षेत्र माहात्म्याच्या १६६ व्या अध्यायात आहे, आणि चतुर्वर्ग चिंतामणी व व्रतार्क यांसारख्या नंतरच्या निबंधग्रंथांनी त्याचा आधार घेतला. तो अध्याय आज पाळल्या जाणाऱ्या विधानापेक्षा जुन्या आणि अधिक दीर्घ विधानाचे वर्णन करतो: त्रयोदशीपासून तीन रात्रींचा उपवास, दररोज स्नान, वाळू किंवा धान्य घातलेल्या बांबूच्या पात्रात सावित्रीची प्रतिमा ठेवून ब्रह्मदेवासह तिची पूजा, कथा सांगितली जाणारी रात्रीची जागरणे, सावित्री आणि ब्रह्मा यांचा प्रतीकात्मक विवाह, विद्वान ब्राह्मणाला दान, पौर्णिमेच्या रात्री वटवृक्षाखाली ब्राह्मण दांपत्यांना भोजन, आणि फळे घेऊन वृक्षाला प्रदक्षिणा.

झाडाभोवती कच्चा धागा गुंडाळणे, भिजवलेले हरभरे, बांबूचा पंखा आणि वटाचा कोंब खाणे ही आधुनिक पंचांगविषयक आणि वृत्तपत्रीय पानांवर आढळतात, आम्ही वाचलेल्या अध्यायात नाहीत; म्हणून आम्ही त्यांचे वर्णन रूढी म्हणून करतो. फेऱ्यांची संख्या पानानुसार वेगळी आहे: तीन, सात किंवा एकशे आठ. सात फेऱ्या पती-पत्नीला सात जन्मांसाठी बांधतात, असा विश्वास अनेकदा जोडला जातो; तो विश्वास आहे, उद्धृत केलेला ग्रंथ नव्हे.

महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये स्त्रिया पारंपरिक वस्त्रे आणि दागिने घालून पौर्णिमेला वटवृक्षाची पूजा करतात. ओडिशामध्ये हा दिवस सावित्री ब्रत आहे; तो अमावास्येला दिवसभराच्या उपवासासह, नवीन रंगीत साड्या, शंख आणि सिंदूर, वटवृक्षाखाली किंवा मंदिरात कथेचे पठण, नऊ प्रकारची फुले व फळे यांसह पाळला जातो, आणि काही घरगुती पूजांमध्ये साडी नेसवलेला पाटा-वरवंटा सावित्री मानून पूजला जातो. कर्नाटकातील एका पानावर पौर्णिमेचे आचरण आणि सावित्री प्रार्थना नमूद आहे. दक्षिण भारतात उपवास कमी कडक असतो, असे सांगितले जाते. उपवास निर्जल असावा की केवळ फलाहाराचा, याबाबत पानांमध्ये मतभेद आहेत; कुटुंब आपल्या प्रकृतीला झेपेल तेवढे पाळू शकते. वटवृक्ष जवळ नसेल तर घरातील फांदी किंवा प्रतिमा पुरेशी आहे, आणि काही पाने सांगतात की मनाने केलेली पूजाही पुरेशी आहे.