वटपौर्णिमा किंवा वट सावित्री व्रत कथा

वट सावित्री व्रत हा सनातन धर्मातील सर्वाधिक पूज्य आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या गहन उत्सवांपैकी एक आहे. तो पतिव्रता धर्माची अटल शक्ती, तीक्ष्ण बुद्धी आणि मृत्यूवर जीवनाच्या विजयाचा उत्सव करतो.

या पवित्र विधीचा प्रमाणित उगम महाभारतात (वनपर्व, पातिव्रत्य माहात्म्य, अध्याय 293–299) सापडतो, जिथे ऋषी मार्कंडेय वनवासाच्या काळात शोकाकुल पांडव राजा युधिष्ठिराला धीर देण्यासाठी सावित्री आणि सत्यवानाची अमर कथा सांगतात. ही कथा स्कंद पुराण आणि भविष्य पुराणातही विस्ताराने साजरी केली आहे.

संपूर्ण भारतात हा उत्सव प्रादेशिक खगोलीय पंचांगांनुसार दोन वेगळ्या चांद्रतिथींना साजरा होतो:

1. 1.वट सावित्री अमावस्या (पूर्णिमांत पंचांग): ज्येष्ठ महिन्याच्या अमावस्येला (मे–जून) साजरी होते. ही प्रामुख्याने उत्तर आणि पूर्व भारतात पाळली जाते, ज्यात उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्य प्रदेश, पंजाब, बंगाल आणि ओडिशा यांचा समावेश आहे (ओडिशात तिला सावित्री अमावस्या म्हणतात).
2. 2.वट पौर्णिमा (अमांत पंचांग): ज्येष्ठ महिन्याच्या पौर्णिमेला, म्हणजे पंधरा दिवसांनी साजरी होते. ती पश्चिम आणि दक्षिण भारतात, विशेषतः महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा आणि कर्नाटकात मोठ्या प्रमाणात पाळली जाते.

पंधरवड्याच्या पंचांगभेदानंतरही आध्यात्मिक हेतू, विधी आणि पवित्र कथा सर्व प्रदेशांत एकसारखेच राहतात.

मद्र देशाचे राजा अश्वपती, निपुत्रिक आणि वारसासाठी व्याकूळ, अठरा वर्षे कठोर तपश्चर्या करत होते; दररोज एक लाख वेळा सावित्री गायत्री मंत्राचा जप करत. त्यांच्या अढळ भक्तीने प्रसन्न होऊन देवी सावित्री यज्ञाच्या ज्वालांतून प्रकट झाली आणि त्यांना परम तेजस्वी व ज्ञानी कन्या दिली; राजाने तिचे नाव सावित्री ठेवले.

सावित्री विवाहयोग्य वयाची झाल्यावर तिचे दैवी तेज इतके दिपवणारे होते की कोणताही राजकुमार तिचा हात मागण्याचे धाडस करत नसे. तिच्या वडिलांनी तिला हळुवारपणे पृथ्वीवर प्रवास करून स्वतःचा योग्य पती निवडण्यास सांगितले.

आश्रमांच्या अरण्यांतून प्रवास करत असताना सावित्रीची भेट शाल्व राज्याचे राजकुमार सत्यवानाशी झाली. सत्यवानाचे वडील, धर्मनिष्ठ राजा द्युमत्सेन, अंध झाले होते आणि विश्वासघातकी शत्रूंनी त्यांना गादीवरून हटवले होते; त्यामुळे राजघराण्याला नम्र वनवासी तपस्वी म्हणून जगावे लागत होते. दारिद्र्य असूनही सत्यवान सत्य, सद्गुण आणि पितृभक्तीने तेजस्वी होता. सावित्रीने आपले हृदय त्याला अर्पण केले.

आपल्या वडिलांच्या राजवाड्यात परतल्यावर देवर्षी नारद राजा अश्वपतींच्या शेजारी बसलेले होते. सावित्रीची निवड ऐकून नारद अत्यंत शोकाने उद्गारले:

राजा अश्वपती व्याकूळ होऊन सावित्रीला दुसरा राजकुमार निवडण्याची विनवणी करू लागले. पण सावित्री ठाम राहिली:

(“वारसा हिस्सा एकदाच दिला जातो; कन्या एकदाच दिली जाते; आणि वचन एकदाच उच्चारले जाते. माझ्या मनाने त्याची एकदाच निवड केली आहे, आणि ती निवड शाश्वत आहे.”)

तिच्या दैवी निश्चयाचा आदर करून विवाह संपन्न झाला, आणि सावित्रीने आनंदाने राजवैभवाचे रेशमी वस्त्र उतरवून अरण्यात राहत, आपल्या अंध सासू-सासऱ्यांची व पतीची निष्ठेने सेवा केली.

सावित्री दिवसांची गुप्त गणती ठेवत होती. घातक दिवस जवळ येताच तिने कठीण त्रिरात्र व्रत आरंभले — सलग, निर्जल तीन दिवस आणि तीन रात्री, झोप आणि अन्नाशिवाय उपवास. घातक सकाळी सत्यवान सरपण आणि वनफळे गोळा करण्यासाठी कुऱ्हाड घेऊन निघाला. सावित्रीने त्याच्याबरोबर खोल अरण्यात जाण्याचा हट्ट धरला.

मध्यान्ही सत्यवान एका झाडावर घाव घालत असताना अचानक असह्य डोकेदुखीने तो व्याकूळ झाला. पसरलेल्या पवित्र वटवृक्षाच्या, म्हणजे वटाच्या छायेखाली त्याने डोके सावित्रीच्या मांडीवर ठेवले आणि तो बेशुद्ध झाला.

अचानक अरण्य थंड आणि अंधारे झाले. मृत्यूचे देवता यमराज (धर्मराज) तिच्यासमोर प्रकट झाले — गडद वर्णाचे, रक्तवर्ण वस्त्रे धारण केलेले, हातात पाश (पाश) घेतलेले. यमाने सत्यवानाचा अंगठ्याएवढा आत्मा (अंगुष्ठमात्र पुरुष) बाहेर काढला आणि पितरांच्या लोकाकडे, दक्षिणेकडे चालू लागले.

मर्त्य भयाने विचलित न होता सावित्री उठून यमाच्या पावलांच्या मागे चालू लागली. यमाने तिला परत फिरण्याची आज्ञा दिली, तेव्हा सावित्रीने सनातन धर्म, सज्जनांची मैत्री, अहिंसा आणि विश्वन्यायाची कर्तव्ये यांवर उदात्त तात्त्विक प्रवचन दिले. तिच्या वाक्चातुर्याने प्रभावित होऊन यमाने तिला पतीचे प्राण सोडून कोणताही वर मागण्याची मुभा दिली.

युक्तीने व शांतपणे सावित्रीने पाच वरदान मिळवले:

1. 1.पहिला वर: तिच्या सासऱ्यांना, द्युमत्सेनांना, गमावलेली दृष्टी आणि शारीरिक बळ परत मिळावे. (यमाने दिला.)
2. 2.दुसरा वर: द्युमत्सेनांचे हरपलेले राज्य आणि राजसिंहासन त्यांना परत मिळावे. (यमाने दिला.)
3. 3.तिसरा वर: तिचे वडील अश्वपती, ज्यांना पुरुष वारस नव्हता, त्यांना आपला वंश चालवण्यासाठी शंभर सद्गुणी पुत्र लाभावेत. (यमाने दिला.)
4. 4.चौथा वर: तिला स्वतःच्या उदरी जन्मलेले शंभर सद्गुणी, धैर्यवान पुत्र (शतपुत्र) लाभावेत, जेणेकरून तिचा वंश टिकेल. (यमाने आनंदाने दिला: “तथास्तु, हे सद्गुणी स्त्रिये!”)

1. 5.पाचवा वर: यम परत जाण्यासाठी वळताच सावित्री हळूच हसली आणि तिने निर्णायक डाव टाकला — पतीचे पुनरुज्जीवित जीवन मागितले:

तिच्या तीक्ष्ण बुद्धीने, अढळ भक्तीने आणि नैतिक शुद्धतेने यम चकित झाले; गाढ आदराने ते हसले. पाशातून आत्मा मुक्त करून यमाने सत्यवानाला चारशे वर्षांचे निरोगी आयुष्य दिले, आणि घोषणा केली की जी स्त्री सावित्रीचे स्मरण करून वट सावित्री व्रत पाळेल, तिला अकाली वैधव्य कधीच येणार नाही आणि आयुष्यभर वैवाहिक सौख्य लाभेल.

सत्यवान गाढ झोपेतून जागा होत असतानाच सावित्री वटवृक्षाखाली परतली; दोघे एकत्र घरी परतले, तेव्हा यमाचे सर्व वरदान पूर्ण झालेले होते.

व्रताचा मध्यवर्ती विधी पवित्र वटवृक्षाखाली, म्हणजे वटवृक्षाखाली होतो:

• •
  त्रिमूर्तीचे निवासस्थान: स्कंद पुराणानुसार, वटवृक्षाची मुळे ब्रह्मदेवांचे (सृष्टिकर्ते), मजबूत खोड भगवान विष्णूंचे (पालनकर्ते), आणि उंच फांद्या व हवाई पारंब्या भगवान शिवांचे (संहारक/परिवर्तक) प्रतीक आहेत.
• •
  अक्षय (अविनाशी): वटवृक्ष अक्षय वट म्हणून ओळखला जातो, कारण त्याच्या हवाई पारंब्या जमिनीत उतरून नवी खोडे बनवतात, ज्यामुळे तो जवळजवळ अमर होतो. या वृक्षाची पूजा केल्याने पतीच्या जीवनात आणि विवाहात समान दीर्घायुष्य आणि अढळ चैतन्य संचारते, अशी धारणा आहे.
• •
  ऐतिहासिक आश्रयस्थान: वटवृक्षाच्या संरक्षक छायेखाली सावित्रीने सत्यवानाचे शरीर जपले आणि त्याचा गेलेला आत्मा परत मिळवला.

सकाळच्या पूजेपूर्वी विवाहित स्त्री भगवान विष्णू आणि देवी सावित्रीसमोर औपचारिक संकल्प करते, म्हणजे उच्चारलेले व्रत. उजव्या हातात पाणी घेऊन ती तिथी उच्चारते आणि पतीच्या अखंड कल्याणासाठी व दीर्घायुष्यासाठी वट सावित्री व्रत आणि पूजा पाळण्याचा निश्चय करते; त्या दिवसाचा तप आणि त्यानंतरची वृक्ष-प्रदक्षिणा या हेतूसाठी अर्पण करते.

अनेक स्त्रिया हा दिवस पूर्ण उपवास म्हणून पाळतात, पूजा संपेपर्यंत पारणापर्यंत अन्न किंवा पाणी घेत नाहीत — सावित्रीच्या स्वतःच्या त्रिरात्र व्रताच्या स्मरणार्थ. जे पूर्ण उपवास करू शकत नाहीत, ते एक साधे भोजन घेतात, पण कांदा-लसूण लागलेले धान्य टाळतात, आणि दिवस नेहमीच्या कामापेक्षा प्रार्थनेसाठी राखून ठेवतात.

हा विधी सकाळी विवाहित स्त्रियांच्या गटांकडून केला जातो:

1. 1.पवित्र साहित्य:

• •
  भिजवलेले काळे हरभरे (भिजवलेला काळा चणा), हा उत्सवाचा मुख्य खाद्य-नैवेद्य.
• •
  हंगामी उन्हाळी फळे: पिकलेले आंबे, फणस, कलिंगड, खरबूज आणि केळी.
• •
  हाताने बनवलेल्या गोड पुऱ्या किंवा तळलेले गुलगुले (गुलगुले).
• •
  न कातलेला कच्चा पांढरा किंवा पिवळा सूत (कच्चा सूत) किंवा पवित्र लाल धागा (मौली).
• •
  पारंपरिक बांबूचा हाताचा पंखा (बांबूचा पंखा).
• •
  रोळी (कुंकू), अक्षता (अखंड तांदूळ), ताजी फुले, धूप आणि तुपाचा दिवा.

1. 2.शुद्धी आणि वेदी: स्त्रिया स्नान करतात, वधूसारखी लाल किंवा पिवळी साडी नेसतात, नाकाच्या मध्यापासून वर सिंदूर लावतात, आणि पितळी पूजा-ताट जवळच्या वटवृक्षाकडे नेतात. (वटवृक्ष उपलब्ध नसल्यास, कुंडीत लावलेल्या वटवृक्षाच्या फांदीची किंवा सावित्री-सत्यवानाच्या मातीच्या प्रतिमेची पूजा केली जाते.)
2. 3.वृक्ष-प्रदक्षिणा (प्रदक्षिणा):

• •
  हातात कच्च्या सुताचे वेटोळे धरून स्त्री सूत वटवृक्षाच्या खोडाला बांधते.
• •
  ती वृक्षाला 7 वेळा, किंवा पारंपरिकपणे 108 वेळा प्रदक्षिणा घालते, खोडाभोवती सूत सतत गुंडाळत, आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी व आरोग्यासाठी प्रार्थना करते.
• •
  प्रत्येक फेरीत ती मुळांशी पाणी, चणे आणि अक्षता शिंपडते, आणि ध्यान मंत्र म्हणते:

1. 4.देवता आणि वृक्षाला वारा घालणे: विणलेल्या बांबूच्या पंख्याने भक्त वटवृक्षाच्या खोडाला हलक्या हाताने वारा घालतो, सत्यवान बेशुद्ध पडलेला असताना सावित्रीने त्याला वारा घालण्याची प्रेमळ कृती पुन्हा साकारतो.
2. 5.व्रतकथा श्रवण: स्त्रिया वृक्षाच्या छायेखाली वर्तुळात बसून सावित्री आणि सत्यवानाची महाभारतातील संपूर्ण कथा ऐकतात, आणि कथेच्या समाप्तीला अक्षता उधळतात.

वट सावित्रीचा उपवास सोडण्याची पद्धत वैदिक विधींमध्ये अनोखी आहे:

1. 1.सात चणे गिळणे: भक्त 7 किंवा 11 संपूर्ण, न शिजवलेले, भिजवलेले काळे हरभरे (भिजवलेला चणा) वटवृक्षाच्या कोवळ्या कोंबासह (वडाचा कोंब) घेतो. महत्त्वाचे म्हणजे, ते दातांनी चावत किंवा चघळत न बसता पाण्यासह संपूर्ण गिळले जातात. हा प्राचीन विधी सत्यवानाच्या निर्जीव शरीरात सावित्रीने पुन्हा फुंकलेल्या पुनरुज्जीवित जीवनाचे बीज आणि अविनाशी प्राण आत घेण्याचे प्रतीक आहे.
2. 2.सासू-सासऱ्यांचा सन्मान: स्त्री घरी परतते, पतीला बांबूच्या पंख्याने वारा घालते, आणि पवित्र केलेली फळे, भिजवलेले चणे आणि गोडाची टोपली सासूला अर्पण करते, आशीर्वादासाठी तिच्या चरणांना स्पर्श करते.
3. 3.सात्त्विक भोजन: त्यानंतर आंबे, पुऱ्या आणि गोड चण्याच्या प्रसादासह उत्सवी सात्त्विक भोजनाने उपवासाची सांगता होते, जे प्रेम, निर्धार आणि आध्यात्मिक सद्गुणाच्या विजयाचा उत्सव करते.