વટ સાવિત્રી વ્રત કથા

વટ સાવિત્રી વ્રત સનાતન ધર્મના સૌથી પૂજનીય અને આધ્યાત્મિક રીતે ગહન ઉત્સવોમાંનો એક છે. તે પતિવ્રતા ધર્મ (પતિવ્રતા ધર્મ)ની અદમ્ય શક્તિ, તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને મૃત્યુ પર જીવનના વિજયનો ઉત્સવ છે.

આ પવિત્ર વ્રતનું પ્રામાણિક મૂળ મહાભારત (વનપર્વ, પતિવ્રતા માહાત્મ્ય, અધ્યાય 293–299)માં સચવાયેલું છે, જ્યાં મહર્ષિ માર્કંડેય વનવાસ દરમિયાન શોકગ્રસ્ત પાંડવ રાજા યુધિષ્ઠિરને સાંત્વના આપવા સાવિત્રી અને સત્યવાનની અમર કથા સંભળાવે છે. આ કથાનું સ્કંદ પુરાણ અને ભવિષ્ય પુરાણમાં પણ વિસ્તૃત ગાન થયું છે.

ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાં સ્થાનિક પંચાંગની ગણતરી મુજબ આ ઉત્સવ બે જુદી તિથિઓએ ઉજવાય છે:

1. 1.વટ સાવિત્રી અમાવસ્યા (પૂર્ણિમાંત પંચાંગ): જ્યેષ્ઠ માસની અમાવસ્યાના દિવસે ઉજવાય છે. તે મુખ્યત્વે ઉત્તર અને પૂર્વ ભારતમાં, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ, પંજાબ, બંગાળ તથા ઓડિશાનો સમાવેશ થાય છે (જ્યાં તેને સાવિત્રી અમાવસ્યા કહેવામાં આવે છે), વ્યાપકપણે પાળવામાં આવે છે.
2. 2.વટ પૂર્ણિમા (અમાંત પંચાંગ): તે પંદર દિવસ પછી જ્યેષ્ઠ માસની પૂર્ણિમા (પૂર્ણિમા)ના દિવસે ઉજવાય છે. તે પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભારતમાં, ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ગોવા અને કર્ણાટકમાં, વ્યાપકપણે પાળવામાં આવે છે.

પખવાડિયાના આ પંચાંગ-ભેદ છતાં, આધ્યાત્મિક હેતુ, વિધિઓ અને પવિત્ર કથા સર્વ પ્રદેશોમાં એક સમાન રહે છે.

મદ્ર દેશના રાજા અશ્વપતિ સંતાનહીન હતા અને વારસદાર માટે તલસતા હતા. તેમણે અઢાર વર્ષ સુધી કઠોર તપ કર્યું, અને દરરોજ એક લાખ વાર સાવિત્રી ગાયત્રી મંત્રનો જાપ કર્યો. તેમની અડગ ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને દેવી સાવિત્રી યજ્ઞની અગ્નિમાંથી પ્રગટ થયાં અને તેમને પરમ તેજસ્વી તથા જ્ઞાની પુત્રીનું વરદાન આપ્યું, જેનું નામ રાજાએ સાવિત્રી રાખ્યું.

જ્યારે સાવિત્રી વિવાહયોગ્ય થયાં, ત્યારે તેમના દિવ્ય તેજથી એટલા અભિભૂત થઈ ગયા કે કોઈ પણ રાજકુમાર તેમનો હાથ માગવાનું સાહસ કરી શક્યો નહીં. પિતાએ પ્રેમપૂર્વક તેમને પૃથ્વી પર પ્રવાસ કરીને પોતાને યોગ્ય વર પસંદ કરવા પ્રેર્યા.

તપોવનના વનોમાં પ્રવાસ કરતાં સાવિત્રીનો સામનો શાલ્વ દેશના રાજકુમાર સત્યવાન સાથે થયો. સત્યવાનના ધર્મપરાયણ પિતા રાજા દ્યુમત્સેન અંધ થઈ ગયા હતા અને કપટી શત્રુઓએ તેમનું રાજ્ય છીનવી લીધું હતું, જેના કારણે રાજપરિવાર વનમાં સાદા તપસ્વીઓ તરીકે રહેતો હતો. ગરીબી હોવા છતાં સત્યવાન સત્ય, સદ્ગુણ અને પિતૃભક્તિથી તેજસ્વી હતા. સાવિત્રીએ પોતાનું હૃદય તેમને અર્પણ કર્યું.

પોતાના પિતાના મહેલે પાછાં ફરતાં, રાજા અશ્વપતિની પાસે દેવર્ષિ નારદ બિરાજમાન હતા. સાવિત્રીની પસંદગી સાંભળીને નારદે ઊંડા શોક સાથે નિસાસો નાખ્યો:

રાજા અશ્વપતિ ગભરાઈ ગયા અને તેમણે સાવિત્રીને બીજો રાજકુમાર પસંદ કરવા વિનંતી કરી. પરંતુ દૃઢનિશ્ચયી સાવિત્રીએ કહ્યું:

(અર્થ: “પૈતૃક સંપત્તિનું વિભાજન જીવનમાં એક જ વાર થાય છે; કન્યાદાન એક જ વાર કરાય છે; અને આપેલું વચન એક જ વાર અપાય છે. મારા મને સત્યવાનને એક જ વાર વર્યા છે, અને એ પસંદગી શાશ્વત છે.”)

તેમની દૈવી શ્રદ્ધાને માન આપીને લગ્ન સંપન્ન થયાં, અને સાવિત્રીએ રાજવૈભવી વસ્ત્રો ત્યાગીને વનમાં રહીને અંધ સાસુ-સસરા અને પતિની સેવા સમર્પણભાવે કરી.

સાવિત્રી ગુપ્તપણે દિવસોની ગણતરી કરતાં રહ્યાં. જેમ ઘાતક દિવસ નજીક આવ્યો, તેમ તેમણે કઠોર ત્રિરાત્ર વ્રત આરંભ્યું, જેમાં ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાત્રિ સુધી, ઊંઘ કે આહાર વિના, સતત પાણી વિના ઉપવાસ કરવાનો હતો. એ નિર્ધારિત સવારે સત્યવાન કુહાડી લઈને લાકડાં અને વનફળ લેવા ગયા. સાવિત્રીએ તેમની સાથે ઊંડા વનમાં જવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

મધ્યાહ્ને, સત્યવાન વૃક્ષ પર પ્રહાર કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને અચાનક અસહ્ય માથાનો દુખાવો ઊપડ્યો. પવિત્ર વટ વૃક્ષ (વટ વૃક્ષ)ની વિશાળ છાયામાં સાવિત્રીના ખોળામાં માથું મૂકીને તેઓ બેભાન થઈ ગયા.

અચાનક વન ઠંડું અને અંધકારમય બન્યું. મૃત્યુના દેવ યમરાજ (ધર્મરાજ) તેમની સામે પ્રગટ થયા: શ્યામ વર્ણ, રક્ત-રંગી વસ્ત્રો અને હાથમાં પાશ (પાશ). યમરાજે સત્યવાનના અંગૂઠા જેટલા કદના સૂક્ષ્મ જીવાત્મા (અંગુષ્ઠ-માત્ર પુરુષ)ને બહાર કાઢ્યો અને પિતૃલોક તરફ દક્ષિણ દિશામાં ચાલવા લાગ્યા.

મૃત્યુના ભય વિના સાવિત્રી ઊઠીને યમરાજના પગલે ચાલવા લાગ્યાં. જ્યારે યમરાજે તેમને પાછાં જવાનો આદેશ આપ્યો, ત્યારે સાવિત્રીએ સનાતન ધર્મ, સજ્જનોની મૈત્રી, અહિંસા અને બ્રહ્માંડીય ન્યાયની ફરજો વિશે ઉત્કૃષ્ટ દાર્શનિક પ્રવચન કર્યું. તેમની વાણીથી પ્રસન્ન થઈને યમરાજે પતિના જીવન સિવાય કોઈ પણ વરદાન માગવાનું કહ્યું.

સાવિત્રીએ કુશળતા અને શાંતિથી પાંચ વરદાન માગ્યાં:

1. 1.પ્રથમ વરદાન: મારા સસરા દ્યુમત્સેનની ગુમાવેલી દૃષ્ટિ અને શારીરિક બળ પાછાં મળે. (યમરાજ દ્વારા પ્રદાન).
2. 2.દ્વિતીય વરદાન: દ્યુમત્સેનનું છીનવાયેલું રાજ્ય અને રાજસિંહાસન તેમને પાછાં મળે. (યમરાજ દ્વારા પ્રદાન).
3. 3.તૃતીય વરદાન: મારા પિતા અશ્વપતિને, જેમને પુત્ર નહોતો, વંશ આગળ ચલાવવા સો ઉમદા પુત્રોનો આશીર્વાદ મળે. (યમરાજ દ્વારા પ્રદાન).
4. 4.ચતુર્થ વરદાન: મારા પોતાના ગર્ભથી જન્મેલા સો ધર્મનિષ્ઠ અને પરાક્રમી પુત્રો (શતપુત્ર) મને પ્રાપ્ત થાય, જેથી મારો વંશ ચાલે. (યમરાજે ઉત્સાહપૂર્વક પ્રદાન કર્યું: “એમ જ થાઓ, હે સદ્ગુણી નારી!”).

1. 5.પંચમ વરદાન: યમરાજ પ્રસ્થાન કરવા વળ્યા ત્યારે સાવિત્રીએ હળવેથી સ્મિત કરીને પોતાની તેજસ્વી ચાલ રજૂ કરી, અને પાંચમું નિર્ણાયક વરદાન માગ્યું, એટલે કે પતિના પુનર્જીવનનું વરદાન:

સાવિત્રીની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ, અડગ ભક્તિ અને નૈતિક પવિત્રતાથી ચકિત થઈને યમરાજે ઊંડી પ્રશંસા સાથે સ્મિત કર્યું. પાશમાંથી જીવાત્મા મુક્ત કરીને યમરાજે સત્યવાનને ચારસો વર્ષનું સ્વસ્થ આયુષ્ય આપ્યું, અને ઘોષણા કરી કે જે કોઈ સુહાગણ સાવિત્રીનું સ્મરણ કરીને વટ સાવિત્રી વ્રત પાળશે, તેને કદી અકાળ વૈધવ્ય નહીં આવે અને તેને જીવનભર દાંપત્યસુખ પ્રાપ્ત થશે.

સાવિત્રી વટ વૃક્ષ નીચે પાછાં ફર્યાં ત્યારે સત્યવાન ઊંડી નિદ્રામાંથી જાગ્યા હોય તેમ જાગી ઊઠ્યા, અને બંને સાથે ઘરે પાછાં ફર્યાં ત્યારે યમરાજના સર્વ વરદાન ફલિત થઈ ચૂક્યા હતા.

વ્રતનો મુખ્ય વિધિ પવિત્ર વટ વૃક્ષ (વટ વૃક્ષ) નીચે થાય છે:

• •
  ત્રિમૂર્તિનું નિવાસ: સ્કંદ પુરાણ અનુસાર, વટ વૃક્ષનાં મૂળ ભગવાન બ્રહ્મા (સર્જક) દર્શાવે છે, મજબૂત થડ ભગવાન વિષ્ણુ (પાલનહાર) દર્શાવે છે, અને ઊંચી ડાળીઓ તથા હવાઈ મૂળ ભગવાન શિવ (સંહારક/પરિવર્તક) દર્શાવે છે.
• •
  અક્ષય (અવિનાશી): વટ વૃક્ષ અક્ષય વટ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તેના હવાઈ મૂળ જમીનમાં ઊતરીને નવાં થડ બનાવે છે, જેથી તે લગભગ અમર બની જાય છે. તેની પૂજાથી પતિના જીવનમાં અને લગ્નમાં તે જ અખંડ દીર્ઘાયુ અને અદમ્ય ચેતનાનો સંચાર થાય છે, એવી માન્યતા છે.
• •
  ઐતિહાસિક આશ્રયસ્થાન: આ જ વટ વૃક્ષની છાયામાં સાવિત્રીએ સત્યવાનના નિર્જીવ દેહની રક્ષા કરી અને તેમનો દેહાત્મા પાછો મેળવ્યો.

પ્રાતઃકાલીન પૂજા આરંભ થતાં પહેલાં સુહાગણ સ્ત્રી ભગવાન વિષ્ણુ અને દેવી સાવિત્રી સમક્ષ વિધિપૂર્વક સંકલ્પ, એટલે કે મૌખિક વ્રત, લે છે. જમણા હાથમાં જળ લઈને બેઠેલી તે તિથિનું નામ લે છે અને પતિના અખંડ કલ્યાણ તથા દીર્ઘાયુ માટે વટ સાવિત્રી વ્રત અને પૂજા કરવાનો નિશ્ચય કરે છે; દિવસનું તપ અને ત્યારપછીની વૃક્ષ-પરિક્રમા પણ આ જ હેતુ માટે સમર્પિત કરે છે.

ઘણી સ્ત્રીઓ સાવિત્રીના ત્રિરાત્ર વ્રતના સ્મરણમાં આ દિવસે સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરે છે અને પૂજા પછીના પારણ સુધી અન્ન કે જળ ગ્રહણ કરતી નથી. જે સ્ત્રીઓ સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરી શકતી નથી, તેઓ એક સાદું સાત્વિક ભોજન લે છે, પરંતુ ડુંગળી-લસણથી બનેલા અન્નથી દૂર રહે છે, અને દિવસ સામાન્ય કાર્યને બદલે પ્રાર્થનામાં વિતાવે છે.

પ્રાતઃકાળે પરિણીત સ્ત્રીઓનાં સમૂહ દ્વારા આ વિધિ કરવામાં આવે છે:

1. 1.પવિત્ર સામગ્રી:

• •
  પલાળેલા કાળા ચણા (ભીગા કાલા ચના), જે આ ઉત્સવનો મુખ્ય નૈવેદ્ય છે.
• •
  મોસમી ઉનાળુ ફળો: પાકી કેરી, કટહલ (કટહલ), તરબૂચ, ખરબૂજા અને કેળાં.
• •
  હાથે બનાવેલી મીઠી પૂરી અથવા તળેલા ગુલગુલા (ગુલગુલે).
• •
  કાચો, વણેલો નહીં એવો સફેદ કે પીળો સૂતરનો દોરો (કાચો સૂત) અથવા પવિત્ર લાલ દોરો (મૌલી).
• •
  પરંપરાગત વાંસનો હાથે ઝલવાનો પંખો (બાંસનો પંખો).
• •
  રોલી (સિંદૂર), અખંડ અક્ષત, તાજાં ફૂલ, ધૂપ અને ઘીનો દીવો.

1. 2.શુદ્ધિકરણ અને વેદી: સ્ત્રીઓ સ્નાન કરે છે, લાલ કે પીળી લગ્નસાડી પહેરે છે, નાકના ટેરવાથી ઉપર સુધી શુભ સિંદૂર લગાવે છે, અને પિત્તળની પૂજાની થાળી લઈને નજીકના વટ વૃક્ષ પાસે જાય છે. (વટ વૃક્ષ ન મળે તો કૂંડામાં રોપેલી વડની ડાળી અથવા સાવિત્રી-સત્યવાનની માટીની પ્રતિમાની પૂજા થાય છે.)
2. 3.વૃક્ષ-પરિક્રમા (પ્રદક્ષિણા):

• •
  હાથમાં કાચા સૂતરની અટી લઈને સ્ત્રી વટ વૃક્ષના થડ સાથે દોરો બાંધે છે.
• •
  તે વૃક્ષની 7 વાર, અથવા પરંપરા મુજબ 108 વાર, પ્રદક્ષિણા કરે છે, થડની આસપાસ સતત દોરો વીંટાળતી જાય છે અને પતિના દીર્ઘાયુ તથા આરોગ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.
• •
  દરેક ફેરે તે મૂળ પર જળ, ચણા અને અક્ષત છાંટે છે, અને ધ્યાન-મંત્ર બોલે છે:

1. 4.દેવ અને વૃક્ષને પંખો ઝલવો: વણેલા વાંસના પંખાથી ભક્ત વટ વૃક્ષના થડ પર હળવેથી પવન નાખે છે, જે મૂર્છિત સત્યવાનને સાવિત્રીએ કરેલી પ્રેમભરી સેવાનું પુનઃસ્મરણ કરાવે છે.
2. 5.વ્રત-કથા શ્રવણ: વૃક્ષની છાયામાં બધી સ્ત્રીઓ વર્તુળાકારે બેસીને મહાભારતની સંપૂર્ણ સાવિત્રી-સત્યવાન કથા સાંભળે છે, અને કથાના અંતે એકબીજા પર અક્ષત વરસાવે છે.

વટ સાવિત્રી વ્રતમાં ઉપવાસ તોડવાની રીત વૈદિક વિધિઓમાં અનોખી છે:

1. 1.સાત કે અગિયાર ચણા ગળવાનો નિયમ: ભક્ત 7 અથવા 11 ભીંજવેલા, સાબૂત, કાચા કાળા ચણા (ભીગા ચના) તથા વટ વૃક્ષની એક કોમળ કળી (વટ-અંકુર) લે છે. મહત્ત્વનું એ છે કે તે તેમને દાંત વડે ચાવ્યા વિના, પાણી સાથે આખા ગળી જાય છે. આ પ્રાચીન વિધિ એ નવજીવનના બીજ અને અવિનાશી પ્રાણશક્તિના ગ્રહણનું પ્રતીક છે, જે સાવિત્રીએ સત્યવાનમાં ફરી પ્રાણ ફૂંકીને સ્થાપિત કરી હતી.
2. 2.સાસુ-સસરાનું સન્માન: પરિણીતા ઘરે આવીને પતિને વાંસના પંખાથી હવા નાખે છે, અને પૂજાના પવિત્ર ચણા, ફળો અને મીઠાઈની ટોપલી સાસુને અર્પણ કરીને તેમના ચરણસ્પર્શ કરીને આશીર્વાદ લે છે.
3. 3.સાત્ત્વિક ભોજન: ત્યારબાદ કેરી, પૂરી અને સાત્ત્વિક પકવાનોથી ઉત્સવપૂર્વક સાત્ત્વિક ભોજન લઈને વ્રતનું પારણ થાય છે, જે પ્રેમ, સંકલ્પ અને આધ્યાત્મિક સદ્ગુણના વિજયનો ઉત્સવ છે.