ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵਰਤ ਕਥਾ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਯਮ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਇਹ ਲੇਖ ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਤੇ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵਰਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਤ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਵਰਤ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ (ਜਾਂ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਿਮਾ) ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤ ਦਾ ਨਾਮ 'ਵਟ' (ਬਰਗਦ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਹਾਣੀ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ 'ਵਨ ਪਰਵ' ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਾਵਿਤਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਆਪ ਚੁਣੇਗੀ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੱਤਯਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ।
ਇੱਕ ਸਾਲ ਬੀਤਣ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਕੱਟਣ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਸੱਤਯਵਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਮੌਤ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਯਮ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਯਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਯਮ ਨੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਕਿ ਯਮ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ। ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜਾ ਵਰਦਾਨ ਉਸਨੇ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਗੁਆਚਿਆ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਤੀਜਾ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 100 ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ। ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ। ਯਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ 100 ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੇ ਹੀ ਹੋਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇ ਸੱਤਯਵਾਨ ਜੀਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਯਮ ਨੇ ਸੱਤਯਵਾਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਵਟ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ (ਵਟ) ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਰਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਮੂਲ ਸਰੋਤ
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ 'ਵਨ ਪਰਵ' ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਢਲੀ ਕਥਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।
ਵਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਵਰਤ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ।
ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ (ਵਟ)
ਇਸ ਵਰਤ ਦਾ ਨਾਮ 'ਵਟ' (ਬਰਗਦ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰੁੱਖ ਵਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਯਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਰਦਾਨ ਲਏ—ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਆਚਿਆ ਰਾਜ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ 100 ਪੁੱਤਰ। ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਵਰਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ 100 ਪੁੱਤਰ ਸੱਤਯਵਾਨ ਤੋਂ ਮੰਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਮ ਨੂੰ ਸੱਤਯਵਾਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
ਵਰਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼
ਇਹ ਵਰਤ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Devi
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ