तीज व्रत कथा

तीज हा सनातन धर्मातील भक्ती, वैवाहिक आनंद आणि निसर्गाच्या नवचैतन्याचा सर्वाधिक साजरा होणारा उत्सव आहे. तो प्रामुख्याने पावसाळ्यात येतो, जेव्हा पृथ्वी हिरव्या वैभवाने नटलेली असते. वर्षभरात तीन वेगळे तीज-उत्सव पाळले जातात, प्रत्येकाचे स्वतःचे विधिवत स्वरूप आहे:

1. 1.हरियाली तीज (श्रावण शुक्ल तृतीया): पवित्र श्रावण महिन्यात येणारी ही तीज निसर्गाचा नवजीवन आणि भगवान शिव व देवी पार्वती यांच्या मिलनाचा उत्सव करते. स्त्रिया शुभ हिरवी वस्त्रे परिधान करतात, हातांवर सुंदर मेहंदी काढतात, लोकगीते गातात आणि वड व कडुनिंबाच्या झाडांना बांधलेल्या झुल्यांवर झोके घेतात.
2. 2.कजरी तीज / बडी तीज (भाद्रपद कृष्ण तृतीया): हा उत्सव प्रामुख्याने राजस्थान, उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये साजरा होतो. स्त्रिया पवित्र कडुनिंब वृक्ष आणि भगवान श्रीकृष्ण यांची पूजा करतात, आणि भाजलेल्या जवाच्या पिठाच्या नैवेद्याने उपवास सोडतात.
3. 3.हरतालिका तीज (भाद्रपद शुक्ल तृतीया): तिन्हीमध्ये सर्वाधिक कठोर. यात निर्जल उपवास आणि देवी पार्वतीच्या परम तपश्चर्येचा सन्मान करणारे रात्रभर जागरण असते.

हरतालिका तीजची पवित्र कथा भविष्योत्तर पुराणात सांगितली आहे, आणि त्यामागील तपश्चर्या शिव पुराणाच्या रुद्र संहितेतील पार्वती खंडाच्या बाविसाव्या अध्यायात नोंदवली आहे, जिथे भगवान शिव स्वतः देवी पार्वतीला तिच्या पूर्वीच्या तपश्चर्येच्या आठवणी सांगतात.

दैवी माता पूर्वी दक्ष यज्ञाच्या अग्नीत सतीच्या रूपाने देहत्याग करून हिमालयाचा स्वामी राजा हिमवान आणि राणी मैना यांची कन्या म्हणून पुनर्जन्म घेतला. लहानपणापासूनच पार्वतीचे हृदय पूर्णपणे भगवान शिवांना समर्पित होते. ती तरुण होत असताना, राजा हिमवान तिचा विवाह ठरवण्याच्या चिंतेत पडले. देवर्षी नारद भगवान विष्णूंचा विवाह-प्रस्ताव घेऊन राजवाड्यात आले, आणि हिमवानांनी आपल्या कन्येशी प्रथम सल्लामसलत न करताच आनंदाने तो स्वीकारला.

वडिलांचा हेतू समजल्यावर पार्वती दुःखाने व्याकूळ झाली. तिने मनाशी निश्चय केला की भगवान शिवच तिचे पती होतील, नाहीतर तिचा देह नष्ट होईल. तिचे दुःख पाहून तिच्या लहानपणच्या प्रेमळ सख्यांनी एक धाडसी पाऊल उचलले. त्या पार्वतीला गुप्तपणे एका पवित्र नदीकाठच्या, पारंपरिकपणे गंगेशी ओळखल्या जाणाऱ्या, घनदाट आणि दुर्गम अरण्यात घेऊन गेल्या.

‘हरतालिका’ हा शब्द दोन संस्कृत मूलांपासून बनला आहे: हरिता, म्हणजे गुप्तपणे नेलेली, आणि आलिका, म्हणजे मैत्रीण. पार्वतीला तिच्या विश्वासू सख्यांनी गुप्त एकांतात नेले, म्हणून त्या तिथीला तेव्हापासून हरतालिका तीज म्हणून साजरे केले जाते.

दाट पर्णसंभाराने झाकलेल्या एका एकांत गुहेत पार्वतीने आख्यायिकेसारख्या तपश्चर्येत स्वतःला झोकून दिले. सलग बारा वर्षे ती केवळ रानकंदमुळे आणि गळून पडलेल्या पानांवर जगली. नंतर तिने पानांचाही त्याग केला, पाण्याच्या थेंबांवर आणि शेवटी केवळ हवेवर जगू लागली, आणि यासाठीच तिला ‘अपर्णा’ — पानांशिवाय असलेली — हे नाव मिळाले.

हिमालयातील कडक हिवाळ्यात ती गोठवणाऱ्या हिमनदीच्या पाण्यात मानेपर्यंत उभी राहत. उन्हाळ्याच्या तप्त उष्णतेत ती मध्यान्हीच्या सूर्याखाली धगधगत्या अग्नीत बसत. मुसळधार पावसाळ्यात ती उघड्या दगडावर, निवाऱ्याविना ध्यान करत.

भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला पार्वतीने स्वच्छ नदीच्या वाळूपासून शिवलिंग घडवले आणि बिल्वपत्रे व अश्रूंनी रात्रभर त्याची पूजा केली. तिच्या अटळ प्रेमाने कैलास पर्वतावरील भगवान शिवांचे आसन हलले. ते तेजस्वी रूपात तिच्यासमोर प्रकट झाले, त्यांनी घोषित केले की तिच्या अतुलनीय भक्तीने त्यांना जिंकले आहे, आणि तिला वर मागण्यास सांगितले.

त्यांच्या चरणी नमन करून पार्वतीने त्यांची शाश्वत पत्नी म्हणून स्वीकार करण्याची याचना केली. ‘एवमस्तु’ — ‘तसेच होवो’ — या आशीर्वादाने तिची इच्छा मान्य करून भगवान शिवांनी तिचा हात स्वीकारला.

कथा शिकवते की पार्वतीचे शिवांशी मिलन, जे परिस्थितीने नव्हे तर अखंड तपश्चर्येने प्राप्त झाले, ते प्रत्येक भक्ताने प्रेमळ आणि निष्ठावान विवाहासाठी प्रार्थना करताना आठवावे असे आदर्श बनले. विवाहित स्त्रिया पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कल्याणासाठी हरतालिका तीज पाळतात, तर अविवाहित स्त्रिया शिवांसारख्या भक्तिभाव व चारित्र्याचा पती मिळावा म्हणून ते पाळतात. या व्रतात पार्वतीने तिच्या दीर्घ तपश्चर्येत जोपासलेला तोच संयम आणि अंतःशक्ती सामावलेली मानली जाते.

व्रताचा आरंभ भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला सूर्योदयापूर्वी औपचारिक संकल्पाने होतो. स्त्री स्नान करते, शिव-पार्वतीची प्रतिमा किंवा पार्थिव मूर्ती (मातीपासून घडवलेली मूर्ती) समोर बसते, हातात पाणी घेते, आणि दिवसभर व पुढील रात्रभर निर्जल उपवास पाळण्याचे दैवी दांपत्यासमोर वचन देते, आणि त्याचे पुण्य सुखी व निष्ठावान वैवाहिक जीवनासाठी अर्पण करते.

हरतालिका तीज सनातन धर्मातील सर्वात कठोर उपवासांपैकी एक म्हणून ओळखली जाते:

1. 1.कठोर निर्जल उपवास: उपवास करणाऱ्या स्त्रिया तृतीयेच्या सूर्योदयापासून चतुर्थीच्या सकाळच्या पूजेनंतरपर्यंत एका सलग चक्रात अन्नाचा एक कणही आणि पाण्याचा एक थेंबही घेत नाहीत.
2. 2.रात्रिजागरण, संपूर्ण रात्रभर जागरण: रात्री झोप पूर्णपणे टाळली जाते. भक्त प्रार्थनेत जागे राहतात, भजने गातात आणि शिव तांडव स्तोत्र, ललिता सहस्रनाम आणि शिव चालिसा यांचे पठण करतात.
3. 3.मनाची शुद्धता: भक्त दिवसभर पूर्ण आंतरिक शांती राखतात, राग आणि सांसारिक विचलनांपासून दूर राहतात, आणि त्याऐवजी जगत्पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ — जगाचे आदी-मातापिता पार्वती-परमेश्वर — यांचे ध्यान करतात.
4. 4.पूजेची वेळ: दिवसाची पूजा प्रदोष काळी, संध्याकाळच्या संधिप्रकाशात सुरू होते आणि रात्रीच्या चार प्रहरांतून, म्हणजे प्रत्येकी तीन तासांच्या चार पहरांतून, चतुर्थीच्या पहाटेपर्यंत चालते.

संध्याकाळची पूजा प्रदोष काळात सुरू होते:

1. 1.पार्थिव मूर्तीची घडण: गंगाजलात मिसळलेली बारीक नदीमाती किंवा वारुळाची माती वापरून स्त्रिया स्वतःच्या हातांनी भगवान शिव, देवी पार्वती आणि भगवान गणेशाच्या मूर्ती घडवतात.
2. 2.वेदीची सजावट: केळीच्या पानांनी, ताज्या फुलांनी आणि कागदी माळांनी वेदी सजवली जाते. त्यावर पवित्र जलाने भरलेला तांब्याचा कलश, सुपाऱ्या आणि आम्रपल्लव ठेवले जातात, आणि त्यावर न सोललेला नारळ ठेवला जातो.
3. 3.सोळा पवित्र पत्रींचे अर्पण: भगवान शिवांना सोळा रानपत्री अर्पण केल्या जातात, त्यात बिल्वपत्र, धोतरा, शमी, दूर्वा, अपामार्ग आणि पारिजात आहेत.
4. 4.सुहाग पिटारीचे अर्पण: देवी पार्वतीला सुहाग पिटारी अर्पण केली जाते, ज्यात ‘सोळा शृंगार’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सोळा मंगल वस्तू असतात — त्यात सिंदूर, आलता, काचेच्या बांगड्या, बिंदी, काजळ, मेहंदी, लाल वधूचुनरी, जोडवी, कंगवा, आरसा आणि सुगंधी द्रव्य यांचा समावेश होतो.
5. 5.चार प्रहरांची पूजा: रात्रभर दर तीन तासांनी पार्थिव शिवलिंगाला अभिषेक, म्हणजे मूर्तीस विधिवत स्नान घातले जाते. पहिल्या प्रहरी कच्चे गाईचे दूध, दुसऱ्या प्रहरी ताजे दही, तिसऱ्या प्रहरी शुद्ध गाईचे तूप, आणि चौथ्या प्रहरी रानमध व उसाचा रस अर्पण केला जातो. प्रत्येक अभिषेकानंतर तीज व्रत कथा वाचली जाते आणि ताजे तुपाचे दिवे लावले जातात.

व्रताची सांगता भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या पहाटे होते.

1. 1.सकाळची आरती आणि नैवेद्य: पहाटे भक्त स्नान करतात, समाप्तीची आरती करतात, आणि देवतांना ताजा शिरा, खीर आणि हंगामी फळे अर्पण करतात.
2. 2.दान: अभिमंत्रित सुहाग पिटारी, नवीन वस्त्रे, धान्य आणि दक्षिणा एखाद्या आदरणीय विवाहित स्त्रीला किंवा ब्राह्मण पुरोहिताला दिली जाते, ज्यांच्या चरणांना आशीर्वादासाठी स्पर्श केला जातो.
3. 3.पार्थिव मूर्तीचे विसर्जन: व्रतात राहिलेल्या कोणत्याही त्रुटीबद्दल क्षमा मागणारी अंतिम प्रार्थना झाल्यावर शिव आणि पार्वतीच्या मातीच्या मूर्ती वाहत्या ओढ्यात किंवा नदीत विसर्जित केल्या जातात, किंवा एखाद्या पवित्र वनस्पतीच्या मुळाशी ठेवल्या जातात.
4. 4.उपवास सोडणे: प्रथम चरणामृताचे थोडे प्राशन करून, त्यानंतर एक तुकडा ताजी काकडी आणि गोड भिजवलेले हरभरे शिऱ्यासह खाऊन उपवास सोडला जातो. यामुळे दैवी प्रेम आणि तपस्वी निश्चयावर उभ्या असलेल्या व्रताची पूर्णता होते.