१२ ज्योतिर्लिंगे

सनातन धर्मात, ज्योतिर्लिंग म्हणजे असे तीर्थस्थान जिथे शिवाची प्रकाशस्तंभ रूपात पूजा केली जाते. हा शब्द ज्योती, म्हणजे प्रकाश, आणि लिंग, म्हणजे चिन्ह किंवा खूण, या दोन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे. बारा ज्योतिर्लिंगांना भारतातील सर्वात पवित्र शिवतीर्थे म्हणून मान दिला जातो.

शिव पुराण सांगते की एकदा ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात वाद झाला की त्यांच्यापैकी कोण श्रेष्ठ आहे. तेव्हा शिव त्या दोघांच्या मध्ये एका अनंत प्रकाशस्तंभाच्या रूपात प्रकट झाले. विष्णूंनी नम्रपणे कबूल केले की ते त्याचा अंत शोधू शकले नाहीत. ब्रह्मदेवांनी खोटा दावा केला की त्यांनी त्याचे शिखर पाहिले आहे. या कथेतून शिकवण मिळते की परमतत्त्वाचे मोजमाप अहंकाराने करता येत नाही, आणि सत्य व नम्रताच दिव्यतेकडे नेतात. त्याच पुराणाच्या कोटिरुद्र संहितेत, अध्याय 1 मध्ये, ती बारा स्थाने नमूद आहेत जिथे शिव ज्योतिर्लिंग रूपात वास करतात असे मानले जाते.

काही तीर्थांवर एकापेक्षा अधिक ठिकाणे दावा करतात. वैद्यनाथावर झारखंडमधील देवघर आणि महाराष्ट्रातील परळी दोन्ही दावा करतात. नागेश्वरावर गुजरात, महाराष्ट्र आणि उत्तराखंडमधील ठिकाणे दावा करतात. भीमाशंकरावरही एकापेक्षा अधिक ठिकाणे दावा करतात. हे मार्गदर्शक वर सूचीबद्ध केलेल्या सर्वाधिक मान्य स्थानांचे अनुसरण करते आणि प्रत्येक दावेदार ठिकाणी अर्पण केलेल्या भक्तीचा आदर करते.

बारा तीर्थांच्या यात्रेसाठी कोणताही एकच निश्चित क्रम नाही. खालील स्तोत्र पश्चिमेकडील सौराष्ट्रापासून उत्तरेकडील हिमालयापर्यंत भौगोलिक क्रमाने जाते. अनेक यात्रेकरू प्रदेशानुसार अनेक वर्षांत काही-काही तीर्थे दर्शनासाठी जातात. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिना दर्शनासाठी विशेष शुभ दिवस मानले जातात.

प्रत्येक तीर्थावर भाविक स्नान करतात, जल किंवा दूध आणि बिल्वपत्रे अर्पण करतात, आणि ॐ नमः शिवाय चा जप करतात. अनेकजण दर्शनाच्या दिवशी उपवास आणि मौनही पाळतात. ही भेट शिवाच्या निराकार स्वरूपाचे स्मरण करण्याची वेळ आहे, ज्याचे प्रतीक ज्योतिर्लिंग आहे.

बारा ज्योतिर्लिंगे अनेक शतकांपासून भारतीय भक्तीचा जिवंत भाग राहिली आहेत.

• •
  परंपरा द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र आठव्या शतकात होऊन गेलेल्या आदि शंकराचार्यांना श्रेय देते.
• •
  इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर (1725 ते 1795) यांनी अनेक शिवतीर्थांच्या देखभालीस पाठबळ दिले. 1780 मध्ये काशी विश्वनाथाची पुनर्स्थापना आणि सोमनाथ, महाकालेश्वर, ओंकारेश्वर व घृष्णेश्वर येथील कार्यासाठी त्या स्मरणीय आहेत.
• •
  अनेक प्रदेशांतील संत आणि कवींनी शिवाच्या स्थानांचे गुणगान केले आहे, आणि त्यांची गाणी आजही यात्रेकरू गातात.

आदि शंकराचार्यांना श्रेय दिले जाणारे हे पारंपरिक संस्कृत स्तोत्र पठण केल्याने बाराही तीर्थांचे एकत्र स्मरण होते.

शेवटच्या श्लोकाचा भावार्थ: “जो मनुष्य सकाळी आणि संध्याकाळी या ज्योतिर्लिंगांचे पठण करतो, त्याचे सात जन्मांचे पाप त्यांच्या स्मरणाने नष्ट होते.”