सोनागिरी

जैन पवित्र भूगोलात सोनागिरी ही मुक्तीच्या अखंड आध्यात्मिक शक्ती-केंद्राच्या रूपात पूजली जाते. प्राचीन जैन परंपरेनुसार येथे राजकुमार नंग अनंग कुमार यांनी साडेपाच कोटी साधू-शिष्यांसह अविकारी मोक्ष प्राप्त केला; हे आठवे तीर्थंकर भगवान चंद्रप्रभ यांच्या काळात घडले. परंपरा असेही मानते की चंद्रप्रभांचे समवसरण, म्हणजे दिव्य उपदेशसभा, या टेकडीवर सतरा वेळा भरले. दिगंबर परंपरेच्या स्मृतीत इतक्या वारंवार पावित्र्य लाभलेली फार थोडी स्थळे आहेत; दिगंबर परंपरा ही जैन धर्माच्या दोन मुख्य शाखांपैकी एक आहे. प्राकृत निर्वाण कांड, जे जैन मुक्तिस्थळांची यादी देते, वीस तीर्थंकरांचे निर्वाण, त्यात चंद्रप्रभही आले, सम्मेद शिखरावर असल्याचे नमूद करते (गाथा २); सोनागिरीची परंपरा मात्र वेगळी आहे, ती मानते की त्यांच्या काळातील अनेक साधू याच टेकडीवर मुक्त झाले.

खडकाळ कड्यावर निळ्या आकाशाकडे उंच जाणारे मंदिरांचे शिखर हे मुक्त आत्म्याच्या, म्हणजे सिद्धाच्या, उत्थानाचे प्रतीक आहे. ते अस्तित्वाच्या सर्वोच्च प्रदेशाकडे, सिद्धशिलेकडे, निर्देश करतात. दिगंबर यात्रेकरूंसाठी टेकडीच्या पायथ्यावरून हे क्षितिजरेखा पाहणेच चढाई सुरू होण्याआधीचे दर्शन आहे. 'सोनागिरी' म्हणजे सुवर्ण शिखर; हे नाव पारंपरिकपणे त्याच्या पांढऱ्या शिखरांवर सकाळी व संध्याकाळी पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशावरून स्पष्ट केले जाते, त्यामुळे पहाटे आणि सायंकाळी संपूर्ण कडा मऊ सोनेरी दिसतो.

सोनागिरी मध्यप्रदेशातील दतिया जवळ उभे आहे; ग्वाल्हेर-झाशी मार्गावर ग्वाल्हेरपासून सुमारे ६५ किलोमीटर अंतरावर. आग्रा-झाशी मार्गावरील सोनागिरी रेल्वे स्थानक थेट येथे सेवा देते; या सोयीमुळे शतकाहून अधिक काळ ही टेकडी यात्रेकरूंसाठी सुलभ राहिली आहे. तिच्या उतारांवर आज उभी असलेली बहुतेक मंदिरे इसवी सनाच्या ९ व्या शतकापासून पुढील काळातील आहेत. टेकडीचे पावित्र्य त्याहूनही मागे जाते: डोंगराच्या कड्यात थेट कोरलेली चंद्रप्रभांची खडकातील मूर्ती विद्वानांनी इसवी सनाच्या ५ व्या किंवा ६ व्या शतकातील ठरवली आहे. बहुतेक उभी मंदिरे बांधली जाण्याच्या अनेक शतके आधीपासून भाविक या कड्याची उपासना करत होते. आधुनिक काळातील या स्थळाचे महत्त्व त्याच्या अभ्यागतांच्या यादीतून दिसते, ज्यात परदेशी राष्ट्रप्रमुखांचाही समावेश आहे. त्यांच्यासोबतच दिगंबर यात्रेकरूंचा अखंड ओघ सुरू आहे, जे या टेकडीवर चढणे कधीच थांबवत नाहीत.

सोनागिरीत टेकडी व गाव मिळून एकूण १०३ मंदिरे आहेत. त्यांपैकी सत्त्याहत्तर मंदिरे चढणीच्या मार्गावर व शिखरावर, तर उरलेली सव्वीस मंदिरे पायथ्याशी गावात उभी आहेत. प्रत्येक मंदिर पांढरे रंगवलेले असून त्यावर स्वतःचे उंचावणारे शिखर आहे, त्यामुळे दुरून संपूर्ण कडा शिखरांच्या एका अखंड मुकुटासारखा दिसतो. ही स्थापत्यरचना हेतुपूर्वक आहे: कोणतेही एक मंदिर क्षितिजावर वर्चस्व गाजवत नाही, जे दिगंबर परंपरेच्या त्या भूमिकेचे प्रतिबिंब आहे की प्रत्येक मुक्त आत्मा समान मोलाचा आहे, कोणत्याही एका मंदिराचे गौरवीकरण नव्हे. टेकडीच्या मध्यावरील कुंदकुंद गुहा दिगंबर परंपरेतील सर्वाधिक पूज्य आचार्यांपैकी एक असलेल्या आचार्य कुंदकुंद यांची स्मृती जपते. शिखराकडे जाताना यात्रेकरू तिथे मौन अभ्यासासाठी आजही थांबतात.

यात्रेकरू अत्यंत मौन आणि शारीरिक तपश्चर्येने ही यात्रा करतात; टेकडी त्यागाचे स्थान असल्याने हे स्वाभाविक आहे:

• •
  सूर्याने ग्रॅनाइट खडक तापण्यापूर्वी पहाटेच भाविक पांढऱ्या दगडी मार्गांवरून अनवाणी चढतात.
• •
  पांढऱ्या वस्त्रातील साधू किंवा दिगंबर परंपरेतील वस्त्रहीन साधेपणातील तपस्वी मार्गावरील खडकांच्या छतांखाली शांतपणे कायोत्सर्ग ध्यानात बसतात.
• •
  चढाई करताना शांत दरीत भक्तामर स्तोत्राचे पठण घुमत राहते.
• •
  काही ज्येष्ठ साधू, दीर्घ संन्यस्त जीवनाच्या अंतिम टप्प्यावर, येथे सल्लेखना पाळतात. हे जैन व्रत आहे ज्यात गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली हळूहळू अन्नत्याग केला जातो; आयुष्याच्या शेवटी, अंतिम वैराग्याचे कृत्य म्हणून केवळ हेच व्रत स्वीकारले जाते, सामान्य यात्रेची प्रथा म्हणून कधीच नाही.

चढाई पूर्ण करणारे यात्रेकरू उतरण्यापूर्वी पारंपरिकपणे मंदिर ५७ येथे थांबून हा श्लोक अर्पण करतात; असंख्य पिढ्यांनी याच पद्धतीने यात्रेची सांगता केली आहे.

भगवान चंद्रप्रभांच्या स्तुतीतील पारंपरिक संस्कृत श्लोक: