ਸੋਨਾਗਿਰੀ

ਜੈਨ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਗਿਰੀ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਠਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੰਗ ਅਨੰਗ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਅੱਧਾ ਕਰੋੜ ਤਪਸਵੀ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੇਸ਼ਰਤ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦਾ ਸਮਵਸਰਣ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭਾ, ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਵਾਰ ਜੁੜੀ ਸੀ। ਦਿਗੰਬਰ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨਿਰਵਾਣ ਕਾਂਡ, ਜੋ ਜੈਨ ਮੁਕਤੀ-ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਸਮੇਤ ਵੀਹ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਵਾਣ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (ਗਾਥਾ 2); ਸੋਨਾਗਿਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਇਸੇ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਗਏ।

ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੱਥਰੀਲੀ ਟਿੱਬੀ ਉੱਤੇ ਉੱਠਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ, ਸਿੱਧ, ਦੇ ਊਰਧਗਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਉਹ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਲੋਕ, ਸਿੱਧਸ਼ਿਲਾ, ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਗੰਬਰ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਸਮਾਨ-ਰੇਖਾ ਵੇਖਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ। ਸੋਨਾਗਿਰੀ ਨਾਮ, ਭਾਵ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸ਼ਿਖਰ, ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੋਨਾਗਿਰੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਤੀਆ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 65 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਗਵਾਲੀਅਰ-ਝਾਂਸੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਗਰਾ-ਝਾਂਸੀ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾਗਿਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੰਦਰ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ: ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦੀ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਾਂ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਮੁਖੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿਗੰਬਰ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਾਅ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਕਦੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੋਨਾਗਿਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 103 ਮੰਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਰ-ਸੱਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੱਬੀ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਮੰਦਰ ਚਿੱਟਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੂਰੋਂ ਸਾਰੀ ਪਹਾੜੀ-ਲੜੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੂੜੀ-ਤਾਜ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਲੈਅ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਹੈ: ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਸਮਾਨ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਹਰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਦਿਗੰਬਰ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਥਾਂ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁੰਦਕੁੰਦ ਗੁਫ਼ਾ ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਦਕੁੰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਗੰਬਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਆਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਯਾਤਰੂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਵਾਧਿਆਏ ਲਈ ਰੁਕਦੇ ਹਨ।

ਯਾਤਰੂ ਡੂੰਘੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਤਿਆਗ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ:

• •
  ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਪੱਥਰ ਤਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚਿੱਟੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
• •
  ਚਿੱਟੇ ਵਸਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਦਿਗੰਬਰ ਨਿਰਵਸਤ੍ਰ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨੀ ਛਾਵਾਂ ਹੇਠ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕਾਇਉਤਸਰਗ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
• •
  ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਭਕਤਾਮਰ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।
• •
  ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਪਸਵੀ, ਲੰਮੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਸੱਲੇਖਨਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੈਨ ਵਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਹਾਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਮ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰੀਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

ਚੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੂ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੰਦਰ 57 ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਕੇ ਇਹ ਸਲੋਕ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਭਗਵਾਨ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਲੋਕ: