श्री सम्मेद शिखरजी
वीस तीर्थंकरांची पावन निर्वाण भूमी व सर्वोच्च सिद्धक्षेत्र
झारखंडमधील पारसनाथ टेकडीवर वसलेले श्री सम्मेद शिखरजी हे जैन धर्मातील सर्वोच्च सिद्धक्षेत्र आहे, जिथे चोवीसपैकी वीस तीर्थंकरांनी मोक्ष प्राप्त केला. २७ किमीची अनवाणी वंदना भवांतरांचे कर्म जाळून आत्म्याला मुक्ती मिळवून देते.
जलद भक्ती मार्गदर्शक (एका दृष्टिक्षेपात)
- •हे काय आहे: जैन विश्वरचनाशास्त्रातील सर्वोच्च सिद्धक्षेत्र, मुक्तीची भूमी. हा तो पवित्र पर्वत आहे जिथे चोवीस सार्वत्रिक आध्यात्मिक गुरू, म्हणजे तीर्थंकर, यांपैकी भगवान अजितनाथांपासून भगवान पार्श्वनाथांपर्यंतच्या वीस तीर्थंकरांनी नश्वर देह त्यागून निर्वाण, म्हणजे संसारातून चिरंतन मुक्ती, प्राप्त केली.
- •दर्शन व जप का करावा: शास्त्रवचन असे सांगते की या पवित्र भूमीवर शुद्ध श्रद्धेने टाकलेले एकही पाऊल संचित कर्मबंधाचे असंख्य जन्म भस्म करते. नवकार मंत्रचा जप करून आणि प्रत्येक टोंकवर, म्हणजे पवित्र पादचिन्हे असलेल्या पुण्य देवालयात, चरणपादुकासमोर ध्यान केल्याने परम आत्मशुद्धी, अंतःकरणातील शांती मिळते आणि शाश्वत मोक्षमार्गाचे बीज रोवले जाते.
- •कधी भेट द्यावी: ऑक्टोबर ते मार्च हा डोंगर चढण्यासाठी हवामान थंड आणि सुखकर असल्याने यात्रेचा आदर्श काळ आहे. सर्वात शुभ प्रसंगांमध्ये कार्तिक पौर्णिमा, चैत्र शुद्ध त्रयोदशी, महावीर जयंती, पौष दशमी, पार्श्वनाथ निर्वाण कल्याणक, आणि पर्युषण किंवा दशलक्षण पर्व यांचा समावेश होतो.
- •कुठे: झारखंड राज्यातील गिरिडीह जिल्हा, भारत. पारसनाथ वन्यजीव अभयारण्यातील पारसनाथ टेकडीवर वसलेले; सर्वोच्च शिखराची उंची सुमारे १,३५० मीटर आहे. तळ मधुबन गाव असून तेथे सुमारे २२ किलोमीटरवरील पारसनाथ रेल्वे स्थानकामार्गे पोहोचता येते.
- •कसे (विधी व नियम):
- 1.पावित्र्य व वेशभूषा: अहिंसेचे काटेकोर पालन; चामडे, रेशीम किंवा कोणत्याही प्राणिजन्य वस्तूंना मनाई आहे. स्वच्छ, साधे, शिवण नसलेले पांढरे सुती वस्त्र परिधान करा: पुरुषांसाठी धोतर-कुर्ता, आणि स्त्रियांसाठी साधी साडी किंवा सलवार.
- 2.यात्रेची वेळ: यात्रेकरू ब्राह्म मुहूर्तावर, साधारण पहाटे २:३० ते ३:३० दरम्यान उठून, सूर्योदयापूर्वी मधुबनहून अनवाणी २७ किलोमीटरची वंदना यात्रा सुरू करतात.
- 3.कठोर उपवास व मौन: भक्त अनेकदा उपवासचे व्रत पाळतात, किंवा सूर्यास्तापूर्वी फक्त उकळलेले पाणी पितात (चौविहार); ते मौन पाळतात आणि प्रत्येक शिखरावर भक्तामर स्तोत्र किंवा नवकार मंत्रचे पठण करतात.
- 4.पवित्र प्रदक्षिणा: गंधर्व नाला मार्गाने पर्वताच्या कड्यावर चढा, प्रदक्षिणा करा आणि सर्व ३१ पवित्र टोंकांवर चैत्यवंदन करा; पार्श्वनाथ टोंक, स्वर्णभद्र कूट येथे सर्वोच्च आदर अर्पण करा, आणि संध्याकाळपूर्वी शीतल नाला मार्गाने खाली उतरा.
पवित्र उगम आणि शास्त्रीय वंशपरंपरा
जैन कालचक्रानुसार प्रत्येक युगात चोवीस सर्वज्ञ गुरू (तीर्थंकर) पृथ्वीला आशीर्वाद देतात. पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभनाथ, ज्यांना आदिनाथ असेही म्हणतात, अष्टापद (कैलास) पर्वतावर मुक्त झाले. भगवान वासुपूज्य चंपापुरीत, भगवान नेमिनाथ गिरनार पर्वतावर आणि भगवान महावीर पावापुरीत निर्वाण पावले. उर्वरित वीस तीर्थंकरांनी त्यांच्या अंतिम खोल ध्यानासाठी, शुक्ल ध्यानसाठी, आणि शाश्वत मुक्तीसाठी सम्मेद शिखरजीचे शांत व निर्मळ माथे निवडले.
आवश्यक सूत्र, निर्वाण कांड (ज्याच्या दुसऱ्या गाथेत वीस जिनांचे निर्वाणस्थान म्हणून सम्मेदचा उल्लेख आहे) आणि तीर्थंकर चरित्र यांसह प्राचीन जैन ग्रंथांनुसार, अवसर्पिणी आणि उत्सर्पिणी या क्रमागत विश्वकालचक्रांतून सम्मेद शिखरजी मोक्षाचा अक्षय अक्ष म्हणून उभा राहिला आहे. पूर्णत्व प्राप्त झालेल्या सिद्धांच्या तपाच्या स्पंदनांनी हा पर्वत इतका भरलेला आहे की त्याच्या मातीलाही अलौकिक पावित्र्याची भस्म म्हणून पूजले जाते. एखादा तीर्थंकर अंतिम ध्यानासाठी अन्न-पाणी त्यागत असे, अनशन, तेव्हा देव, म्हणजे देव, स्वर्गातून उतरून दिव्य मंडप रचत आणि मोक्ष कल्याणकाचे साक्षी होत.
पर्वताचे सर्वोच्च शिखर स्वर्णभद्र कूट कायमचे तेविसावे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथांना समर्पित आहे. दाट अरण्याने वेढलेल्या एका शिलाखंडावर, असंख्य आत्म्यांना अज्ञानातून मुक्त केल्यानंतर, भगवान पार्श्वनाथांनी इसवीसनपूर्व आठव्या शतकात येथेच निर्वाण प्राप्त केले. त्यांच्या खोल तपश्चर्येमुळेच संपूर्ण पर्वतरांग भारतभर पारसनाथ पहाड म्हणून आदरणीय झाली.
पवित्र टोंक आणि तीर्थस्थळे
संत, मनीषी आणि ऐतिहासिक वारसा
सहस्रावधी वर्षांपासून सम्मेद शिखरजी महान आचार्य, तपस्वी राजे आणि धर्मनिष्ठ शासकांच्या पावलांनी पवित्र झाले आहे. प्राचीन काळी राजा भरत आणि मगध व मौर्य साम्राज्यांतील पुढील शासकांनी या पवित्र मार्गांचे रक्षण केले. आचार्य कुंदकुंद, आचार्य समंतभद्र, आचार्य हेमचंद्र आणि आचार्य हरिभद्रसूरी यांसारख्या महान आध्यात्मिक तेजस्वी पुरुषांनी या सिद्धक्षेत्राच्या अथांग पावित्र्याची स्तुती करणारी दिव्य स्तोत्रे रचली.
मध्ययुगात सेठ आनंदजी कल्याणजी आणि सेठ जगडूशा यांसारख्या धर्मनिष्ठ श्रावकांनी शेकडो मैल दूरून हजारो साधू व गृहस्थांसह मोठे संघ (यात्रा-तांडे) आयोजित करून या टोंक व मंदिरांचे रक्षण आणि पुनर्बांधणी केली. आधुनिक इतिहासातही दिगंबर व श्वेतांबर, दोन्ही परंपरा या पर्वतावरील प्रत्येक दगड व पानाला संन्यास-पावित्र्याचे जिवंत रूप मानून पूजतात, ज्यामुळे हा डोंगर सर्व अ-आध्यात्मिक दूषणांपासून मुक्त आश्रयस्थान राहतो.
पवित्र स्तोत्र व ध्यान
निर्वाण कांड, गाथा २ (प्राकृत):
वीसं तु जिणवरिंदा अमरासुरवंदिदा धुदकिलेसा ।
सम्मेदे गिरिसिहरे णिव्वाणगया णमो तेसिं ॥
लिप्यंतर:
Vīsaṃ tu jiṇavariṃdā amarāsuravaṃdidā dhudakilesā .
Sammede girisihare ṇivvāṇagayā ṇamo tesiṃ .
ध्यानाचा मराठी अर्थ:
“देव व असुरांनी वंदिलेले, क्लेशांचा नाश करणारे वीस जिनेंद्र सम्मेद पर्वताच्या शिखरावर निर्वाण पावले; मी त्यांना प्रणाम करतो.”
तुम्हाला माहीत आहे का?
वर्तमान अवसर्पिणी कालातील चोवीस तीर्थंकरांपैकी वीस तीर्थंकरांनी याच पावन पर्वतावरून मोक्ष प्राप्त केला; त्यामुळे जैन विश्वरचनेत हे आध्यात्मिक मुक्तीचे सर्वाधिक एकवटलेले स्थान आहे.
अनवाणी यात्रेचा मार्ग चढण, पर्वतरांगेवरून पुढे जाणे आणि उतरणे मिळून सुमारे २७ किलोमीटरचा कठीण प्रवास आहे; पारंपरिकपणे तो उपवासासह एकाच दिवसात अखंड पूर्ण केला जातो.
पारसनाथ टेकडी ही झारखंड राज्यातील सर्वोच्च पर्वतशिखर असून ती समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,३५० मीटर (४,४३० फूट) उंचीवर उभी आहे.
पर्वतावरील प्रत्येक 'टोंक' त्या अचूक खडकरचनेची खूण दर्शवते जिथे संबंधित तीर्थंकरांनी खोल शुक्ल ध्यानात प्रवेश करून अंतिम कर्मदेह त्यागला.
भाविक पर्वतावर सूर्यास्तानंतर अन्न-पाणी घेत नाहीत आणि चरणपादुकांवर अर्पणासाठी केवळ शुद्ध लवंग व कापूर सोबत बाळगतात.
Mahavira
जैन धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत