सम्मेद शिखरजी
बीस तीर्थङ्करहरूको पावन निर्वाण भूमि
झारखण्डको गिरिडीहमा अवस्थित सम्मेद शिखरजी जैन धर्मको सर्वोच्च सिद्ध क्षेत्र हो, जहाँ २४ मध्ये २० तीर्थङ्करहरूले निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो। २७ किलोमिटरको पावन पैदल वन्दनाले जन्म-जन्मान्तरका कर्महरूको नाश भई आत्मिक मुक्ति प्राप्त हुन्छ।
छिटो भक्ति मार्गदर्शन (एक नजरमा)
- •यो के हो: जैन ब्रह्माण्ड विज्ञानको सर्वोच्च सिद्ध क्षेत्र, मुक्तिको भूमि। यो त्यो पावन पर्वत हो जहाँ चौबीस सार्वभौम आध्यात्मिक गुरु, तीर्थङ्करहरूमध्ये भगवान अजितनाथदेखि भगवान पार्श्वनाथसम्मका बीस तीर्थङ्करहरूले नश्वर शरीर त्यागेर निर्वाण, अर्थात् संसारबाट चिरन्तन मुक्ति, प्राप्त गरे।
- •किन दर्शन / जप: शास्त्रवचन छ, यस पवित्र भूमिमा शुद्ध श्रद्धाका साथ राखिएको एउटा पाइलाले पनि सञ्चित कर्मबन्धनका असंख्य जन्महरू भस्म गर्छ। नवकार मन्त्रको जप गर्दै प्रत्येक टोङ्कमा, अर्थात् पवित्र पदचिह्न भएको पावन मन्दिरमा, चरणपादुकाको सामु ध्यान गर्दा परम आत्मिक शुद्धि, भित्री शान्ति प्राप्त हुन्छ र चिरन्तन मोक्षको मार्गको बीउ रोपिन्छ।
- •कहिले जाने: अक्टोबरदेखि मार्चसम्मको समय यात्राका लागि आदर्श हो, किनभने त्यतिबेला पहाड चढ्ने मौसम शीतल र सुखद हुन्छ। सबैभन्दा शुभ अवसरहरूमा कार्तिक पूर्णिमा, चैत्र शुद्ध त्रयोदशी, महावीर जयन्ती, पौष दशमी, पार्श्वनाथ निर्वाण कल्याणक, र पर्युषण वा दशलक्षण पर्व पर्छन्।
- •कहाँ: गिरिडीह जिल्ला, झारखण्ड, भारत। पारसनाथ वन्यजन्तु अभयारण्यभित्रको पारसनाथ पहाडमा अवस्थित; सबैभन्दा अग्लो चुचुराको उचाइ लगभग १,३५० मिटर हो। आधार शिविर मधुबन नगर हो, जहाँ लगभग २२ किलोमिटर टाढाको पारसनाथ रेलवे स्टेशनबाट पुग्न सकिन्छ।
- •कसरी (विधि र नियम):
- 1.पवित्रता र पहिरन: अहिंसाको कठोर पालन; छाला, रेशम वा कुनै पनि पशुजन्य वस्तु निषेधित छ। सफा, सादा, नसिएको सेतो सुती वस्त्र लगाउनुहोस्: पुरुषका लागि धोती-कुर्ता, र महिलाका लागि सादा साडी वा सलवार।
- 2.यात्राको समय: यात्रीहरू ब्राह्म मुहूर्तमा, लगभग बिहान २:३० देखि ३:३० बजेको बीचमा उठेर, घाम लाग्नुअघि मधुबनबाट खाली खुट्टा २७ किलोमिटरको वन्दना यात्रा सुरु गर्छन्।
- 3.कडा उपवास र मौनता: भक्तहरू प्रायः उपवास व्रत पालन गर्छन्, वा साँझ घाम अस्ताउनुअघि उमालेको पानी मात्र पिउँछन् (चौविहार); उनीहरू मौन बस्छन् र प्रत्येक चुचुरोमा भक्तामर स्तोत्र वा नवकार मन्त्रको पाठ गर्छन्।
- 4.पवित्र परिक्रमा: गन्धर्व नाला बाटोबाट पहाडको डाँडासम्म चढ्नुहोस्, प्रदक्षिणा गर्नुहोस् र ३१ वटै पवित्र टोङ्कहरूमा चैत्य वन्दन गर्नुहोस्; पार्श्वनाथ टोङ्क, स्वर्णभद्र कूटमा सर्वोच्च श्रद्धा अर्पण गर्नुहोस्, र साँझअघि शीतल नाला बाटोबाट ओर्लनुहोस्।
पावन उत्पत्ति र शास्त्रीय वंशावली
जैन कालचक्र अनुसार, हरेक युगमा चौबीस सर्वज्ञ शिक्षक (तीर्थङ्कर) ले पृथ्वीलाई आशीर्वाद दिन्छन्। पहिलो तीर्थङ्कर भगवान ऋषभनाथ, जसलाई आदिनाथ पनि भनिन्छ, अष्टापद (कैलास) पर्वतमा मुक्त हुनुभयो। भगवान वासुपूज्यले चम्पापुरीमा, भगवान नेमिनाथले गिरनार पर्वतमा, र भगवान महावीरले पावापुरीमा निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो। बाँकी बीस तीर्थङ्करहरूले आफ्नो अन्तिम गहिरो ध्यान, शुक्ल ध्यान, र चिरन्तन मुक्तिका लागि सम्मेद शिखरजीका शान्त र निर्मल चुचुराहरू रोजे।
आवश्यक सूत्र, निर्वाण काण्ड (जसको दोस्रो गाथामा बीस जिनहरूको निर्वाण-स्थानका रूपमा सम्मेदको नाम लिइएको छ) र तीर्थङ्कर चरित्र लगायत प्राचीन जैन ग्रन्थहरूका अनुसार, सम्मेद शिखरजी अवसर्पिणी र उत्सर्पिणी नामका क्रमिक ब्रह्माण्डीय कालचक्रहरूमा मोक्षको अक्षय धुरी बनेर स्थिर रहेको छ। यो पहाड सिद्ध अवस्था प्राप्त जीवहरू, अर्थात् सिद्धहरूको तपका कम्पनहरूले यति गहिरो भरिएको छ कि यसको माटोलाई समेत पारलौकिक पवित्रताको भस्म मानेर पूजिन्छ। कुनै तीर्थङ्करले अन्तिम ध्यानका लागि अन्न र पानी त्याग्दा, अनशन, देवताहरू, अर्थात् देवहरू, स्वर्गबाट ओर्लिएर दिव्य मण्डप बनाउँथे र मोक्ष कल्याणकका साक्षी बन्थे।
पहाडको सर्वोच्च चुचुरो स्वर्णभद्र कूट सदाका लागि तेइसौँ तीर्थङ्कर भगवान पार्श्वनाथलाई समर्पित छ। घना जङ्गलले घेरिएको एउटा चट्टानमा, असंख्य आत्माहरूलाई अज्ञानबाट मुक्त गरेपछि, भगवान पार्श्वनाथले ईसापूर्व आठौँ शताब्दीमा यहीँ निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो। उहाँको गहिरो तपस्याकै कारण सम्पूर्ण पर्वतश्रेणी भारतभर पारसनाथ पहाड नामले श्रद्धापूर्वक पूजिन थाल्यो।
पवित्र टोङ्क र तीर्थस्थलहरू
सन्त, मनीषी र ऐतिहासिक परम्परा
सहस्राब्दीदेखि सम्मेद शिखरजी महान् आचार्यहरू, तपस्वी राजाहरू र धर्मनिष्ठ शासकहरूका पदचापले पवित्र भइरहेको छ। प्राचीन कालमा राजा भरत र मगध तथा मौर्य साम्राज्यका पछिका शासकहरूले पवित्र बाटाहरूको संरक्षण गरे। आचार्य कुन्दकुन्द, आचार्य समन्तभद्र, आचार्य हेमचन्द्र र आचार्य हरिभद्रसूरिजस्ता महान् आध्यात्मिक ज्योतिहरूले यस सिद्ध क्षेत्रको अथाह पवित्रताको स्तुति गर्दै दिव्य स्तोत्रहरू रचे।
मध्ययुगमा सेठ आनन्दजी कल्याणजी र सेठ जगडूशाजस्ता धर्मप्रेमी गृहस्थ श्रावकहरूले सयौँ माइल टाढाबाट हजारौँ साधु र गृहस्थहरूसहित विशाल सङ्घ (तीर्थयात्री टोली) आयोजना गरे र यी टोङ्क तथा मन्दिरहरूको संरक्षण र पुनर्निर्माण गरे। आधुनिक इतिहासमा पनि दिगम्बर र श्वेताम्बर दुवै परम्पराले यस पहाडको हरेक ढुङ्गा र पातलाई संन्यास-पवित्रताका जीवित रूप मानेर पूजा गर्छन्, ताकि पहाड सबै गैर-आध्यात्मिक प्रदूषणबाट मुक्त शरणस्थल रहोस्।
पवित्र स्तोत्र र ध्यान
निर्वाण काण्ड, गाथा २ (प्राकृत):
वीसं तु जिणवरिंदा अमरासुरवंदिदा धुदकिलेसा ।
सम्मेदे गिरिसिहरे णिव्वाणगया णमो तेसिं ॥
लिप्यन्तरण:
Vīsaṃ tu jiṇavariṃdā amarāsuravaṃdidā dhudakilesā .
Sammede girisihare ṇivvāṇagayā ṇamo tesiṃ .
ध्यानको नेपाली अर्थ:
“देवता र असुरहरूद्वारा वन्दित, क्लेशहरू नष्ट गर्ने बीस जिनेन्द्रहरू सम्मेद पर्वतको चुचुरामा निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो; म उहाँहरूलाई नमन गर्छु।”
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
Out of the twenty-four Tirthankaras of the current Avasarpini era, twenty attained Moksha from Shikharji, making it the most concentrated site of spiritual liberation in Jain cosmology.
The barefoot pilgrimage path covers a grueling 27 kilometers up, across the ridgeline, and down the mountain, traditionally completed in a single continuous day of fasting.
Parasnath Hill is the highest mountain peak in the state of Jharkhand, standing majestically at 1,350 meters (4,430 feet) above sea level.
Every single Tonk on the mountain marks the exact rock formation where a specific Tirthankara entered deep Shukla Dhyana and cast off their final karmic body.
Devotees never consume food or drink after sunset on the mountain and carry strictly pure cloves (Lavang) and camphor to offer at the Charan Padukas.
Mahavira
जैन धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित