କନକଧାରା ସ୍ତୋତ୍ରମ୍

ସଂସ୍କୃତରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କନକଧାରା ସ୍ତୋତ୍ର (ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଧାରା)ର ନିଜସ୍ୱ ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ମଧୁରତା ଅଛି। ଏଥିରେ ଏକୋଇଶଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ମଙ୍ଗଳ, କୃପା ଓ ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନେକ ପରିବାର ଶୁକ୍ରବାର ଦିନ ଏହାର ପାଠ କରନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କୌଣସି ରାଜସଭାରେ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତିର ଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ନାହିଁ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଜଣେ ଗରିବ ମହିଳା ନିଜର ଏକମାତ୍ର ଫଳଟି ଦେଲା ବେଳେ ବାଳକ ଶଙ୍କରଙ୍କ (ଭବିଷ୍ୟତର ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ) କରୁଣାମୟ ହୃଦୟରୁ ଏହା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରକୃତ ସମୃଦ୍ଧି (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଆକାଂକ୍ଷାରେ ନୁହେଁ, ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଦାନ ଓ କରୁଣା (କାରୁଣ୍ୟ)ରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି କାହାଣୀ ଏହା ଶିଖାଏ।

ଏହି ଘଟଣା ଆଦି ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବନୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ଦିଗ୍ବିଜୟମାନଙ୍କରେ କୁହାଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ସମୟର ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଲିଖିତ ଜୀବନବୃତ୍ତାନ୍ତ।

• •
  ମାଧବୀୟ ଶଙ୍କର ଦିଗ୍ବିଜୟ, ସର୍ଗ ୪, ଶ୍ଲୋକ ୨୧ ରୁ ୩୩: ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ମାଧବ (ବିଦ୍ୟାରଣ୍ୟ)ଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଗଣାଯାଉଥିବା ଏହି ଜୀବନୀ, ଗୁରୁଗୃହରେ ଛାତ୍ର ଭାବେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ବାଲ୍ୟକାଳର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ବେଳେ ଏହି କାହାଣୀ କହେ। ଏହି ସର୍ଗର ସ୍ୱାମୀ ତପସ୍ୟାନନ୍ଦଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଆର୍କାଇଭରେ ଉପଲବ୍ଧ।
• •
  ବିସ୍ତୃତ ଦିଗ୍ବିଜୟ ସାହିତ୍ୟ: ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନେକ ଜୀବନୀ ଅଛି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିବରଣୀରେ ଭିନ୍ନ; ତେଣୁ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି କାହାଣୀକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ଦଲିଲ ଭାବେ ନୁହେଁ, ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
• •
  କେରଳର କାଳାଡି: ଶଙ୍କରଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ କାଳାଡିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣତ୍ତୁ ମନ (ମୂଳତଃ ପୁନ୍ନୋର୍କ୍କୋଟ୍ ମନ) ନାମକ ଗୃହକୁ ସୂଚାଏ, ଯେଉଁଠାର ବଗିଚାରେ ସୁନା ଅଁଳା ପଡ଼ିଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାଧବୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ଶଙ୍କର ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ପିତା ଶିବଗୁରୁଙ୍କୁ ହରାଇଲେ। ତାଙ୍କ ମାତା ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷରେ ଉପନୟନ (ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସଂସ୍କାର) କରାଇଲେ, ତା'ପରେ ସେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ବେଦ ଓ ଛଅ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବିସ୍ମୟକର ବେଗରେ ଆୟତ୍ତ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମର ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ, ଛାତ୍ର ବିନୟର ସାଧନା ଭାବେ ଭିକ୍ଷା (ଭିକ୍ଷା) ମାଗି, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲା।

ଦିନେ ଶଙ୍କର ଜଣେ ସହପାଠୀଙ୍କ ସହ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଜଣେ ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଘରର ଗୃହିଣୀ ଉଭୟ ଛାତ୍ରଙ୍କ ସହ ଗଭୀର ବିନୟରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ ଯେ ଏପରି ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭାଗ୍ୟବାନ, କିନ୍ତୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଦେବାକୁ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ବୃଥା ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି ବୋଲି ସେ ବିଳାପ କଲେ। ନିଜର ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ବ୍ୟଥିତ ହୃଦୟରେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଅଁଳା ରଖିଲେ।

ବାଳକ ଶଙ୍କର ସେହି ପରିବାରର ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ଅନ୍ତରରେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ। ତତକ୍ଷଣାତ୍ ସେ ଧନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟର ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସେହି ଗୃହର ଦୁଃଖ ମୋଚନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଏକ ଅପରୂପ ସୁନ୍ଦର ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିଜ ରୂପର ଦୀପ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ। ବାଳକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଦେବୀ କହିଲେ ସେ ତାଙ୍କ ଅଭିଳାଷ ବୁଝୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ସଞ୍ଚୟ ନଥିବା ଏହି ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କ କୃପାର ପାତ୍ର କିପରି ହେବେ?

ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉତ୍ତର ହିଁ କାହାଣୀର ହୃଦୟ। ସେ କହିଲେ ଯେ ଏହି ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଅଁଳା ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବୀ ଯଦି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ସେହି ଦାନର ଫଳ ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ବାଳକର ଉତ୍ତରରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦେବୀ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଅଁଳା ପରି ସୁନା ଗୁଟିକାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ଦେଖିଥିବା ସମସ୍ତେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ବୋଲି ଲୋକେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ସେ ନୀରବରେ ନିଜ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଫେରିଗଲେ।

ଆଦି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଆରୋପିତ କନକଧାରା ସ୍ତୋତ୍ର ଏହି ଶ୍ଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

Aṅgaṃ hareḥ pulaka-bhūṣaṇam-āśrayantī bhṛṅgāṅganeva mukulābharaṇaṃ tamālam |

Aṅgīkṛtākhila-vibhūtir-apāṅga-līlā māṅgalyadāstu mama maṅgala-devatāyāḥ || 1 ||

ଏହି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶ୍ଲୋକ ବସନ୍ତତିଳକ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ।

• •
  Aṅgaṃ hareḥ:: ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ) ଶ୍ୟାମଳ ଦେହ ଉପରେ।
• •
  Pulaka-bhūṣaṇam:: ଆନନ୍ଦାତିଶଯ୍ୟରେ ରୋମାଞ୍ଚର ଭୂଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ।
• •
  Āśrayantī:: ଆଶ୍ରୟ କରି, ଶରଣ ନେଇ।
• •
  Bhṛṅga-aṅganā iva:: କୋମଳ ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ-ଭ୍ରମରୀ ପରି।
• •
  Mukulābharaṇaṃ tamālam:: କଢ଼ିରେ ସୁଶୋଭିତ ଶ୍ୟାମଳ ତମାଳ ବୃକ୍ଷର ଚାରିପାଖରେ।
• •
  Aṅgīkṛtākhila-vibhūtiḥ:: ଯେ ସମସ୍ତ ବିଭୂତି ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି।
• •
  Apāṅga-līlā:: ନେତ୍ରକୋଣରୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଲୀଳାମୟ ଦୃଷ୍ଟି।
• •
  Māṅgalyadā astu:: ମଙ୍ଗଳଦାୟୀ ହେଉ।
• •
  Mama maṅgala-devatāyāḥ:: ମଙ୍ଗଳଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ମୋ ଉପରେ।

• •
  କନକଧାରା (Kanakadhārā): କନକ (ସୁନା) ଓ ଧାରା (ଅବିରାମ ପ୍ରବାହ ବା ବର୍ଷଣ)ରୁ ଗଠିତ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଧାରା କେବଳ ଧାତୁକୁ ନୁହେଁ, କୃପା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହକୁ ସୂଚାଏ।
• •
  ଆମଳକ ବା ଧାତ୍ରୀଫଳ (Dhātrī-phala): ଭାରତୀୟ ଅଁଳାକୁ ଧାତ୍ରୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଳନକାରିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆୟୁର୍ବେଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଏଥିରେ ଲୁଣ ବ୍ୟତୀତ ସବୁ ରସ ଅଛି, ଏବଂ ଅଁଳା ଗଛ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
• •
  ଅପାଙ୍ଗ-ଦୃଷ୍ଟି (Apāṅga-dṛṣṭi): ପାର୍ଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି। ସାଧକକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କର କେବଳ ନେତ୍ରକୋଣରୁ ଏକ କୋମଳ ଦୃଷ୍ଟି ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଏହା ଶିଖାଏ।
• •
  କର୍ମ ଓ କାରୁଣ୍ୟ: କାହାଣୀ କର୍ମର ଅଟଳ ନିୟମକୁ ଦିବ୍ୟ କରୁଣାର ପାଖରେ ରଖେ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉତ୍ତର ସୂଚାଏ ଯେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ କରାଯାଇଥିବା ଆନ୍ତରିକ ଦାନ କୃପାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।

ଏହି କାହାଣୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଜୀବନ୍ତ।

• •
  କେରଳର କାଳାଡି: କାଳାଡିକୁ ଆସୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣତ୍ତୁ ମନ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୈତୃକ ମନ୍ଦିରରେ ଶଙ୍କର ଜୟନ୍ତୀ ସମୟରେ କନକଧାରା ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଜଣେ ଲେଖାଏଁ ବତିଶ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି।
• •
  ଶୁକ୍ରବାର ଓ ଦୀପାବଳି ପୂଜା: ଅନେକ ପରିବାର ଶୁକ୍ରବାର ସକାଳେ, ଏବଂ ଦୀପାବଳିରେ ଧନତେରସ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା ସମୟରେ କନକଧାରା ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି।
• •
  ସଂକଳ୍ପ ସହ ପାଠ: ସମ୍ପତ୍ତି ଭଲ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ଓ ବଣ୍ଟିତ ହେଉ, ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ଭକ୍ତମାନେ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି।

କନକଧାରା ସ୍ତୋତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ଏକ ନୀରବ ଶିକ୍ଷା ନିହିତ।

1. 1.ଦାନ ଗ୍ରହଣକୁ ଗଢ଼ିଥାଏ: ଜଣେ ଗରିବ ମହିଳା ନିଜର ଏକମାତ୍ର ଫଳ ଦେବା ପରେ ହିଁ ସୁନା ଅଁଳା ଆସିଥିଲା। ସମ୍ପଦ ନଦୀ ପରି (ଧାରା) ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ଦାନ ତାକୁ ପ୍ରବାହିତ ରଖେ।
2. 2.ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ବସ୍ତୁ ପ୍ରେମରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ: ଭଗବାନ ଅର୍ପଣର ବଜାର ମୂଲ୍ୟ ମାପନ୍ତି ନାହିଁ। ହୃଦୟର ପବିତ୍ରତା ହିଁ ମୁଖ୍ୟ।
3. 3.ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ସହ ପାଠ କରନ୍ତୁ: ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରିବା ସମୟରେ, ଶଙ୍କର ନିଜ ସମ୍ମୁଖର ପରିବାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବା ପରି, କେବଳ ନିଜ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଜଗତର କ୍ଷୁଧା ଓ ନିରାଶାର ଉପଶମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତୁ।

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ୨୧ଟି ଶ୍ଲୋକ, ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦାର୍ଥ ସହ, କନକଧାରା ସ୍ତୋତ୍ର ପୃଷ୍ଠାରେ ସଂକଳିତ।