कनकधारा स्तोत्र

संस्कृतमध्ये महालक्ष्मी देवीला अर्पण केलेल्या स्तोत्रांपैकी कनकधारा स्तोत्र (सुवर्णाची धारा) याला स्वतःची तेजस्वी मधुरता आहे. यात एकवीस श्लोक आहेत; मंगल, कृपा आणि दारिद्र्यातून मुक्ती यांसाठी अनेक कुटुंबे शुक्रवारी याचे पठण करतात.

ही प्रार्थना राजदरबारात किंवा वैयक्तिक संपत्तीच्या इच्छेतून जन्मली नाही. परंपरेनुसार, एका गरीब स्त्रीने आपल्याजवळील एकमेव फळ दिले तेव्हा बालक शंकराच्या (पुढे आदि शंकराचार्य) करुणामय हृदयातून ती प्रकटली. खरी समृद्धी (लक्ष्मी) महत्त्वाकांक्षेने नव्हे, तर निःस्वार्थ दान आणि करुणा (कारुण्य) यांनी आकर्षित होते, असे ही कथा शिकवते.

हा प्रसंग आदि शंकरांच्या पारंपरिक चरित्रांत, म्हणजे दिग्विजयांत, सांगितला आहे; ती त्यांच्या काळानंतर शतकांनी लिहिलेली जीवनवृत्ते आहेत.

• •
  माधवीय शंकर दिग्विजय, सर्ग 4, श्लोक 21 ते 33: परंपरेने माधवांच्या (विद्यारण्य) नावावर मानले जाणारे हे चरित्र, गुरूच्या घरी विद्यार्थी असलेल्या शंकरांच्या बालपणाचे वर्णन करताना ही कथा सांगते. या सर्गाचा स्वामी तपस्यानंद यांचा इंग्रजी अनुवाद इंटरनेट आर्काइव्हवर उपलब्ध आहे.
• •
  व्यापक दिग्विजय साहित्य: शंकरांची अनेक चरित्रे आहेत आणि त्यांच्या तपशिलांत फरक आहेत; म्हणून भक्त ही कथा नोंदवलेला ऐतिहासिक दस्तऐवज म्हणून नव्हे, तर पवित्र परंपरा म्हणून स्वीकारतात.
• •
  केरळमधील कालडी: शंकरांचे जन्मस्थान असलेल्या कालडीत, स्थानिक परंपरा स्वर्णत्तु मन (मूळ पुन्नोर्क्कोट् मन) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घराकडे निर्देश करते, जिथे बागेत सोन्याचे आवळे पडले असे सांगितले जाते.

माधवीय वृत्तांतात, शंकरांनी लहान वयातच वडील शिवगुरू गमावले. त्यांच्या आईने पाचव्या वर्षी उपनयन (यज्ञोपवीत संस्कार) केले, आणि त्यानंतर त्यांनी गुरूंकडे अध्ययन करून वेद आणि सहा शास्त्रे आश्चर्यकारक वेगाने आत्मसात केली. ब्रह्मचर्याश्रमाच्या प्रथेनुसार, विद्यार्थी नम्रतेची साधना म्हणून भिक्षा (भिक्षा) मागून, स्वेच्छेने दिलेले तेवढेच स्वीकारून निर्वाह करी.

एके दिवशी शंकर एका सहाध्यायीसह भिक्षेसाठी एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी गेले. घरातील गृहिणी दोन्ही विद्यार्थ्यांशी अत्यंत नम्रतेने बोलली. अशा विद्यार्थ्यांचा आदरातिथ्य करू शकणारा भाग्यवान असतो, पण दारिद्र्यामुळे आपल्या कुटुंबाकडे देण्यासारखे काहीच नाही, आणि आपला जन्म व्यर्थ गेल्यासारखे वाटते, असा तिने शोक केला. आपल्या दारिद्र्याने व्यथित झालेल्या हृदयाने तिने त्यांच्या हातात एकच आवळा ठेवला.

बालक शंकरांचे अंतःकरण त्या कुटुंबाच्या दारिद्र्याने गहिवरले. त्यांनी तत्काळ धन आणि सौभाग्याची देवता लक्ष्मीची स्तुती करणारे, त्या घराला दिलासा मिळावा अशी प्रार्थना करणारे अत्यंत सुंदर स्तोत्र रचले. देवी त्यांच्यापुढे प्रकट झाली आणि आपल्या रूपाच्या तेजाने सर्व दिशा उजळून टाकल्या. बालकाने तिला वंदन केले; तिने सांगितले की त्याची इच्छा मला समजते, पण पूर्वपुण्यकर्मांचा साठा नसलेले हे दांपत्य माझ्या कृपेचे पात्र कसे ठरेल?

शंकरांचे उत्तर हेच कथेचे हृदय आहे. ते म्हणाले की या दांपत्याने मला एक आवळा दान दिला आहे, आणि देवी माझ्यावर प्रसन्न असेल तर त्या दानाचे फळ तिने त्यांना द्यावे. बालकाच्या उत्तराने आनंदित होऊन देवीने त्याच क्षणी त्या ब्राह्मणाचे घर आवळ्यांसारख्या सोन्याच्या गोळ्यांनी भरून टाकले; पाहणारे सर्व आश्चर्यचकित झाले. या स्थळी समृद्धी आणणारा कल्पवृक्ष म्हणून लोकांनी शंकरांची स्तुती केली, आणि ते शांतपणे आपल्या अभ्यासाकडे परतले.

आदि शंकरांच्या नावावर परंपरेने मानले जाणारे कनकधारा स्तोत्र या श्लोकाने सुरू होते.

Aṅgaṃ hareḥ pulaka-bhūṣaṇam-āśrayantī bhṛṅgāṅganeva mukulābharaṇaṃ tamālam |

Aṅgīkṛtākhila-vibhūtir-apāṅga-līlā māṅgalyadāstu mama maṅgala-devatāyāḥ || 1 ||

हा प्रारंभिक श्लोक वसंततिलका छंदात रचलेला आहे.

• •
  Aṅgaṃ hareḥ:: श्रीहरीच्या (विष्णूच्या) सावळ्या देहावर.
• •
  Pulaka-bhūṣaṇam:: आनंदाने उभ्या राहिलेल्या रोमांचांच्या अलंकाराने शोभणाऱ्या.
• •
  Āśrayantī:: आश्रय घेणारी, शरण जाणारी.
• •
  Bhṛṅga-aṅganā iva:: नाजूकपणे घोटाळणाऱ्या मादी भुंगीप्रमाणे.
• •
  Mukulābharaṇaṃ tamālam:: कळ्यांनी सजलेल्या सावळ्या तमाल वृक्षाभोवती.
• •
  Aṅgīkṛtākhila-vibhūtiḥ:: जिने सर्व वैभव आणि समृद्धी स्वीकारली आहे ती.
• •
  Apāṅga-līlā:: डोळ्याच्या कोपऱ्यातून होणारा लीलामय कटाक्ष.
• •
  Māṅgalyadā astu:: मंगल देणारा होवो.
• •
  Mama maṅgala-devatāyāḥ:: मंगलदेवतेकडून माझ्यावर.

• •
  कनकधारा (Kanakadhārā): कनक (सोने) आणि धारा (अखंड प्रवाह किंवा वर्षाव) यांपासून बनलेला शब्द. आध्यात्मिकदृष्ट्या, सुवर्णधारा केवळ धातू नव्हे, तर कृपा, आरोग्य आणि मंगल यांच्या अखंड प्रवाहाकडे निर्देश करते.
• •
  आमलक किंवा धात्रीफल (Dhātrī-phala): भारतीय आवळ्याला धात्री, म्हणजे पोषण करणारी माता, म्हणतात. आयुर्वेद त्यात मीठ वगळता सर्व रस असल्याचे वर्णन करतो, आणि आवळ्याचे झाड विष्णूला पवित्र मानले जाते.
• •
  अपाङ्ग-दृष्टि (Apāṅga-dṛṣṭi): कडेची दृष्टी. साधकाला आशीर्वाद देण्यासाठी देवीला डोळ्याच्या कोपऱ्यातून एक सौम्य कटाक्ष पुरेसा आहे, असे हे स्तोत्र शिकवते.
• •
  कर्म आणि कारुण्य: ही कथा कर्माचा स्थिर नियम दैवी करुणेच्या शेजारी ठेवते. स्वेच्छेने केलेले प्रामाणिक दान कृपेला आवाहन करते, असे शंकरांचे उत्तर सुचवते.

ही कथा आजही भक्तीत जिवंत आहे.

• •
  केरळमधील कालडी: कालडीला भेट देणारे यात्रेकरू स्वर्णत्तु मन विषयी ऐकतात. तेथील शंकरांच्या पूर्वजांच्या मंदिरात शंकर जयंतीच्या काळात कनकधारा यज्ञ होतो, ज्यात स्थानिक कथनांनुसार त्यांच्या आयुष्याच्या प्रत्येक वर्षासाठी एक असे बत्तीस ब्राह्मण स्तोत्राचे पठण करतात.
• •
  शुक्रवार आणि दिवाळीची पूजा: अनेक कुटुंबे शुक्रवारी सकाळी, तसेच दिवाळीत धनत्रयोदशी आणि लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी कनकधारा स्तोत्राचे पठण करतात.
• •
  संकल्पासह पठण: संपत्तीचा चांगला उपयोग व्हावा आणि ती वाटून घेतली जावी, या प्रार्थनेसह भक्त संकटांतून दिलासा मिळावा म्हणून हे स्तोत्र म्हणतात.

कनकधारा स्तोत्राच्या उगमात समृद्धीविषयी एक शांत धडा आहे.

1. 1.देणे हे मिळण्याला आकार देते: गरीब स्त्रीने आपले एकमेव फळ दिल्यानंतरच सोन्याचे आवळे आले. संपत्ती नदीप्रमाणे (धारा) वाहते, आणि प्रेमाने देणे तिला वाहती ठेवते.
2. 2.आपल्याजवळ जे आहे ते प्रेमाने अर्पण करा: ईश्वर अर्पणाची बाजारभावाने किंमत करत नाही. हृदयाची शुद्धता हीच महत्त्वाची.
3. 3.इतरांविषयीच्या करुणेने पठण करा: स्तोत्राचे पठण करताना, शंकरांनी आपल्यापुढील कुटुंबासाठी प्रार्थना केली तशी, केवळ आपल्या गरजांसाठी नव्हे, तर जगातील भूक आणि निराशा यांच्या निवारणासाठीही प्रार्थना करा.

संपूर्ण 21 श्लोक, त्यांच्या शब्दार्थासह, कनकधारा स्तोत्र पानावर संकलित आहेत.