કનકધારા સ્તોત્રમ્

સંસ્કૃતમાં મહાલક્ષ્મી દેવીને અર્પણ કરાયેલાં સ્તોત્રોમાં કનકધારા સ્તોત્ર (સુવર્ણની ધારા)માં પોતાની આગવી તેજસ્વી મધુરતા છે. તેમાં એકવીસ શ્લોકો છે; મંગળ, કૃપા અને અભાવથી મુક્તિ માટે ઘણાં કુટુંબો શુક્રવારે તેનો પાઠ કરે છે.

આ પ્રાર્થના કોઈ રાજદરબારમાં કે અંગત સંપત્તિની ઇચ્છાથી પ્રગટ થઈ નથી. પરંપરા મુજબ, એક ગરીબ સ્ત્રીએ પોતાની પાસે રહેલું એકમાત્ર ફળ આપ્યું ત્યારે બાળક શંકર (ભાવિ આદિ શંકરાચાર્ય)ના કરુણામય હૃદયમાંથી તે પ્રગટ થઈ. સાચી સમૃદ્ધિ (લક્ષ્મી) મહત્ત્વાકાંક્ષાથી નહીં, પરંતુ નિઃસ્વાર્થ દાન અને કરુણા (કારુણ્ય)થી આકર્ષાય છે, એમ આ કથા શીખવે છે.

આ પ્રસંગ આદિ શંકરના પરંપરાગત ચરિત્રગ્રંથો, દિગ્વિજયોમાં કહેવાયો છે; તે તેમના સમય પછી સદીઓ બાદ લખાયેલાં જીવનવૃત્તાંતો છે.

• •
  માધવીય શંકર દિગ્વિજય, સર્ગ 4, શ્લોક 21 થી 33: પરંપરાગત રીતે માધવ (વિદ્યારણ્ય)ને આભારિત આ ચરિત્ર, ગુરુના ઘરે વિદ્યાર્થી તરીકેના શંકરના બાળપણનું વર્ણન કરતાં આ કથા કહે છે. આ સર્ગનો સ્વામી તપસ્યાનંદજીનો અંગ્રેજી અનુવાદ ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ પર ઉપલબ્ધ છે.
• •
  વિશાળ દિગ્વિજય સાહિત્ય: શંકરનાં ઘણાં ચરિત્રો છે અને તેમની વિગતોમાં ભેદ છે; તેથી ભક્તો આ કથાને નોંધાયેલા ઐતિહાસિક અભિલેખ તરીકે નહીં, પણ પવિત્ર પરંપરા તરીકે સ્વીકારે છે.
• •
  કેરળનું કાલડી: શંકરના જન્મસ્થાન કાલડીમાં સ્થાનિક પરંપરા સ્વર્ણત્તુ મન (મૂળ પુન્નોર્ક્કોટ્ મન) તરીકે ઓળખાતા ઘર તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે, જ્યાં બગીચામાં સોનાના આમળાં પડ્યાં હોવાનું કહેવાય છે.

માધવીય વર્ણન મુજબ, શંકરે નાની વયે પિતા શિવગુરુને ગુમાવ્યા. તેમની માતાએ પાંચમા વર્ષે ઉપનયન (યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર) કરાવ્યું, અને પછી તેમણે ગુરુ પાસે અભ્યાસ કરી વેદો અને છ શાસ્ત્રોમાં આશ્ચર્યજનક ઝડપે નિપુણતા મેળવી. બ્રહ્મચર્યાશ્રમની પ્રથા અનુસાર, વિદ્યાર્થી નમ્રતાની સાધના તરીકે ભિક્ષા (ભિક્ષા) માગીને, સ્વેચ્છાએ અપાયેલું જ સ્વીકારીને નિર્વાહ કરતો.

એક દિવસ શંકર એક સહાધ્યાયી સાથે ભિક્ષા માટે એક ગરીબ બ્રાહ્મણના ઘરે ગયા. ઘરની ગૃહિણીએ બંને વિદ્યાર્થીઓ સાથે ઊંડી નમ્રતાથી વાત કરી. તેણે કહ્યું કે આવા વિદ્યાર્થીઓનો આતિથ્યસત્કાર કરી શકે તે ભાગ્યશાળી છે, પરંતુ ગરીબીને લીધે તેના કુટુંબ પાસે આપવા માટે કંઈ નથી, અને તેમનો જન્મ વ્યર્થ ગયો હોય તેમ લાગે છે એમ તેણે શોક કર્યો. પોતાની ગરીબીથી વ્યથિત હૃદયે તેણે તેમના હાથમાં એક જ આમળું મૂક્યું.

બાળક શંકરનું હૃદય એ કુટુંબની ગરીબીથી અંદર સુધી દ્રવી ઊઠ્યું. તરત જ તેમણે ધન અને સૌભાગ્યની દેવી લક્ષ્મીની સ્તુતિમાં, એ ઘરને રાહત મળે તે માટે પ્રાર્થના કરતું અત્યંત સુંદર સ્તોત્ર રચ્યું. દેવી તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયાં અને પોતાના સ્વરૂપના તેજથી સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરી. બાળકે તેમને પ્રણામ કર્યા; દેવીએ કહ્યું કે તે તેમની ઇચ્છા સમજે છે, પરંતુ પૂર્વના પુણ્યકર્મોનો સંચય ન ધરાવતું આ દંપતી તેમની કૃપાનું પાત્ર કેવી રીતે બની શકે?

શંકરનો ઉત્તર એ કથાનું હૃદય છે. તેમણે કહ્યું કે આ દંપતીએ તેમને એક આમળું દાનમાં આપ્યું છે, અને જો દેવી તેમના પર પ્રસન્ન હોય તો તે દાનનું ફળ તેમને આપે. બાળકના ઉત્તરથી આનંદિત થઈને દેવીએ તે જ ક્ષણે બ્રાહ્મણનું ઘર આમળાં જેવી સોનાની ગોળીઓથી ભરી દીધું; જોનારા સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. લોકોએ શંકરને આ સ્થળે સમૃદ્ધિ લાવનાર કલ્પવૃક્ષ કહીને વખાણ્યા, અને તેઓ શાંતિથી પોતાના અભ્યાસમાં પાછા ફર્યા.

આદિ શંકરને પરંપરાગત રીતે આભારિત કનકધારા સ્તોત્રનો આરંભ આ શ્લોકથી થાય છે.

Aṅgaṃ hareḥ pulaka-bhūṣaṇam-āśrayantī bhṛṅgāṅganeva mukulābharaṇaṃ tamālam |

Aṅgīkṛtākhila-vibhūtir-apāṅga-līlā māṅgalyadāstu mama maṅgala-devatāyāḥ || 1 ||

આ પ્રારંભિક શ્લોક વસંતતિલકા છંદમાં રચાયેલો છે.

• •
  Aṅgaṃ hareḥ:: શ્રી હરિ (વિષ્ણુ)ના શ્યામ દેહ પર.
• •
  Pulaka-bhūṣaṇam:: આનંદવિભોર રોમાંચના આભૂષણથી શોભિત.
• •
  Āśrayantī:: આશ્રય લેતી, શરણ શોધતી.
• •
  Bhṛṅga-aṅganā iva:: નાજુકતાથી મંડરાતી માદા ભમરી જેમ.
• •
  Mukulābharaṇaṃ tamālam:: કળીઓથી શણગારાયેલા શ્યામ તમાલ વૃક્ષની આસપાસ.
• •
  Aṅgīkṛtākhila-vibhūtiḥ:: જેણે સર્વ વૈભવ અને સમૃદ્ધિ અપનાવી છે તે.
• •
  Apāṅga-līlā:: નેત્રના ખૂણેથી થતી લીલામય દૃષ્ટિ.
• •
  Māṅgalyadā astu:: મંગળ આપનારી થાઓ.
• •
  Mama maṅgala-devatāyāḥ:: મંગળદેવી તરફથી મારા પર.

• •
  કનકધારા (Kanakadhārā): કનક (સોનું) અને ધારા (સતત પ્રવાહ કે વર્ષા)થી બનેલો શબ્દ. આધ્યાત્મિક રીતે, સુવર્ણધારા માત્ર ધાતુ નહીં, પરંતુ કૃપા, આરોગ્ય અને મંગળના અખંડ પ્રવાહનો સંકેત આપે છે.
• •
  આમલક અથવા ધાત્રીફલ (Dhātrī-phala): ભારતીય આમળાને ધાત્રી, એટલે કે પોષણ કરનારી માતા કહેવાય છે. આયુર્વેદ તેને મીઠા સિવાયના સર્વ રસોવાળું વર્ણવે છે, અને આમળાનું વૃક્ષ વિષ્ણુને પવિત્ર ગણાય છે.
• •
  અપાંગ-દૃષ્ટિ (Apāṅga-dṛṣṭi): ત્રાંસી દૃષ્ટિ. સાધકને આશીર્વાદ આપવા દેવીને નેત્રના ખૂણેથી એક કોમળ દૃષ્ટિ જ પૂરતી છે, એમ આ સ્તોત્ર શીખવે છે.
• •
  કર્મ અને કારુણ્ય: આ કથા કર્મના અચળ નિયમને દૈવી કરુણાની બાજુમાં મૂકે છે. શંકરનો ઉત્તર સૂચવે છે કે સ્વેચ્છાએ કરેલું નિષ્ઠાવાન દાન કૃપાને આમંત્રે છે.

આ કથા આજે પણ ભક્તિમાં જીવંત છે.

• •
  કેરળનું કાલડી: કાલડીની મુલાકાતે આવતા યાત્રીઓ સ્વર્ણત્તુ મન વિશે સાંભળે છે. ત્યાંના શંકરના પૈતૃક મંદિરમાં શંકર જયંતીના સમયગાળા દરમિયાન કનકધારા યજ્ઞ યોજાય છે, જેમાં સ્થાનિક કથનો અનુસાર તેમના જીવનના દરેક વર્ષ દીઠ એક એમ બત્રીસ બ્રાહ્મણો સ્તોત્રનું ગાન કરે છે.
• •
  શુક્રવાર અને દિવાળીની પૂજા: ઘણાં કુટુંબો શુક્રવારની સવારે, તેમજ દિવાળી વખતે ધનતેરસ અને લક્ષ્મી પૂજા દરમિયાન કનકધારા સ્તોત્રનો પાઠ કરે છે.
• •
  સંકલ્પ સાથે પાઠ: ધનનો સારો ઉપયોગ થાય અને તેની વહેંચણી થાય એવી પ્રાર્થના સાથે, ભક્તો મુશ્કેલીઓમાંથી રાહત માટે આ સ્તોત્રનો જપ કરે છે.

કનકધારા સ્તોત્રની ઉત્પત્તિમાં સમૃદ્ધિ વિશે એક શાંત બોધ રહેલો છે.

1. 1.આપવું એ પામવાને ઘડે છે: ગરીબ સ્ત્રીએ પોતાનું એકમાત્ર ફળ આપ્યું પછી જ સોનાનાં આમળાં આવ્યાં. ધન નદીની જેમ (ધારા) વહે છે, અને પ્રેમથી આપવું તેને વહેતું રાખે છે.
2. 2.તમારી પાસે જે છે તે પ્રેમથી અર્પણ કરો: ઈશ્વર અર્પણની બજારકિંમત માપતો નથી. હૃદયની શુદ્ધતા જ મહત્ત્વની છે.
3. 3.બીજાઓ પ્રત્યેની કરુણા સાથે પાઠ કરો: સ્તોત્રનો પાઠ કરતી વખતે, શંકરે પોતાની સામેના કુટુંબ માટે પ્રાર્થના કરી હતી તેમ, માત્ર પોતાની જરૂરિયાતો માટે નહીં, પરંતુ જગતની ભૂખ અને નિરાશાની રાહત માટે પણ પ્રાર્થના કરો.

સંપૂર્ણ 21 શ્લોકો, તેમના શબ્દાર્થ સાથે, કનકધારા સ્તોત્ર પાના પર સંકલિત છે.