ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକିତ ତୀର୍ଥଙ୍କର

ଚନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ନଗରରେ — ଯାହାର ନାମ ହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର-ନଗର, ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଶିଶୁର ନିୟତିର ପୂର୍ବାଭାସ ଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା — ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ମହାସେନ ଓ ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଦେବୀ ପୌଷ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଜଣେ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ବିବରଣୀରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି, ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତର ତୃତୀୟ ପର୍ବରେ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବରେ ପୁନର୍ବାର କୁହାଯାଇଛି — ସେହି ବିସ୍ତୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯାହା ଏହି ଯୁଗର ସମସ୍ତ ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନ କ୍ରମରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଦେବୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଏବଂ ତାହାର ଶୀତଳ, ରୂପାଳି ଆଲୋକରେ ସ୍ନାନ କରିବାର ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଭବ କଲେ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ସେହି ଚନ୍ଦ୍ରତେଜ ଶିଶୁର ଜନ୍ମକୁ ଏତେ ସ୍ପଷ୍ଟରୂପେ ଚିହ୍ନଟ କଲା ଯେ ବୈଦ୍ୟ ଓ ଦରବାରୀ ଉଭୟେ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏପରି ଏକ ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ କହିଲେ ଯାହା ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ଶିଶୁରେ ଦେଖି ନ ଥିଲେ; ଏବଂ ତାହାର ସ୍ମରଣରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ — ଜହ୍ନ ଆଲୋକ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭୁ — ରଖାଗଲା।

ରାଜକୁମାର ଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ ନିଜ ନାମ ଯେଉଁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୂଚିତ କରେ, ସେହି ଗୁଣ ସହିତ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାକୁ ବଢ଼ିଲେ: ଶାନ୍ତ, ସମତୁଲ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ପକ୍ଷପାତରେ ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ ନ୍ୟାୟ। ତାଙ୍କ କରୁଣା ସ୍ଥିର ଥିଲା; ଯାହା ମହତ୍ତ୍ୱାକାଂକ୍ଷା କିମ୍ବା ଅହଂକାର ପ୍ରାୟତଃ ଶକ୍ତିଧରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଣେ ସେହି ଉଥଲପାଥଲର ପରିବର୍ତ୍ତେ, ତାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିଲା। ଅଗ୍ନି-ସ୍ୱଭାବର ଶାସକମାନେ ଭୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ଶାସନ ଅନେକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଧରି ବ୍ୟାପିଥିବା ନୀରବ, ଜହ୍ନ ଆଲୋକ ପରି ସ୍ଥିରତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥିରତା, ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଏହି କଥାର ପ୍ରମାଣ ଯେ ନେତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୋମଳତା ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତି ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି — ଏପରି ଶକ୍ତି ଯାହା କୌଣସି ରାଜ୍ୟକୁ କେବେ ଘୋଷଣା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ବିନା ଏକାଠି ରଖିପାରେ।

ତଥାପି ସବୁଠାରୁ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ, ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଜୋର ଦେଇ କହେ, ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଅନିତ୍ୟତାର ଅଧୀନରେ ରହେ। କାଳକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥିଲା ତାହା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ସତ୍ୟ ନିଜେ ଉପଲବ୍ଧି କଲେ, ଏବଂ ତାହାକୁ ଆଉ ପଛରେ ରଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ସିଂହାସନ ଓ ଭୌତିକ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାଜତ୍ୱରେ ସେ ଯେଉଁ ଅବିଚଳ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖାଇଥିଲେ, ସେହି ଦୃଢ଼ତା ସହିତ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହର ତପସ୍ୱୀ ଶୃଙ୍ଖଳା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପଚିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଗଭୀର ଓ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ପରେ, ସେ କେବଳଜ୍ଞାନ — ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ — ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଲେ। କାଳକ୍ରମେ ସେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖର ଉପରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ, ସିଦ୍ଧ ହେଲେ — ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା। ସେହି ମୁକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ଆୟୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଶ ଲକ୍ଷ ପୂର୍ବ ଥିଲା ବୋଲି ପରମ୍ପରା ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ।

ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ପ୍ରତୀକ, ଯଥାର୍ଥରେ, ସ୍ୱୟଂ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର — ଯାହା ଶାନ୍ତି, ପବିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତିର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ; ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ସୁଖଦ ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ମୂଳ ଭିତ୍ତି ମନେ କରନ୍ତି ଯାହାଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସଠିକ ବିବେଚନା ଏବଂ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ବିକଶିତ ହୋଇପାରେ। କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାରେ ବିଚଳିତ ମନ ଜଗତକୁ ବିକୃତ ଭାବରେ ଦେଖେ — ଯେପରି ଉଥଲା ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ଆଉ ଶାନ୍ତ ସରୋବରରେ ଜହ୍ନ ଆଲୋକ ପରି ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମନ ବାସ୍ତବତାକୁ ଯେପରି ତାହା ଅଛି ସେପରି ଦେଖେ। ଜୈନ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ପ୍ରତୀକବାଦକୁ ସେହି ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି ଯାଁଙ୍କ ଚିହ୍ନ ବଳ ବା ଅଗ୍ନି ସୂଚାଏ। ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ ପରମ୍ପରା ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ଆଦର୍ଶକୁ ପାଖାପାଖି ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, କାରଣ ଭିନ୍ନ ସାଧକମାନେ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି: କେହି ଏପରି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ତରବାରି ପରି ଲାଗେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଏପରି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଶାନ୍ତ ଜଳ ଉପରେ ନୀରବରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଜହ୍ନ ଆଲୋକ ପରି ଲାଗେ।

ଏହି ଯୁଗର ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଧାରାରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ଥାନରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଅଛନ୍ତି। ସେହି ଦୁଇ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ — ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ମକର ନାମକ ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରାଣୀ — ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ କୋମଳ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥର ସ୍ତର ସୂଚାନ୍ତି। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏହି ବୈଚିତ୍ର୍ୟକୁ ଅସଙ୍ଗତି ଭାବରେ ପଢ଼େ ନାହିଁ। ଭାଷ୍ୟକାରମାନଙ୍କ ମତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ସେହି ଯୁଗର ଆତ୍ମିକ ଆବଶ୍ୟକତା ସହ ସଙ୍ଗତ ଯେଉଁଥିରେ ସେହି ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା; ଆଉ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ଯୁଗ ଏପରି ଏକ ଯୁଗ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି କଷ୍ଟ ସହ ସଂଘର୍ଷ ବଦଳରେ ଶାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହିଁ ସେହି ଶାସକଙ୍କ ଠାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ଯିଏ ତାହାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରତୀକିତ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଜୈନ ବିଶ୍ୱାସକୁ ରେଖାଙ୍କିତ କରେ: ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ସର୍ବଦା ଏକାଧିକ ସ୍ୱର ରହିଛି, ଏବଂ ପ୍ରଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ପରି କଠୋର ଶୃଙ୍ଖଳା, କେବଳ ବାହାରୁ ତାହା ସହଜ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି।

ତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଓ ପ୍ରତିମା-ଶିଳ୍ପ, ବିଶେଷତଃ ସ୍ୱୟଂ ଚନ୍ଦ୍ରପୁରୀରେ, ସେହି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଜାରି ରଖିଛି ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ଦେଇଥିବା ସେହି ବିଶେଷ ଦାନ ଖୋଜନ୍ତି। ଏହା ଏପରି ଏକ ଆଲୋକ ଯାହା କେବେ ବି ଦହନ ନକରି ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସତର୍କତା ନ ମାଗି, ନିକଟକୁ ଆସିବାର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦିଏ। ବିଶେଷ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସମୟରେ ଆସୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସମୟକୁ ଜାଣିବୁଝି ବାଛିଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି — ଯେଉଁ ଆଲୋକର ନାମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଡକାଯାଏ, ସେହି ଆଲୋକ ତଳେ ଠିଆ ହେବାର ସୁଯୋଗ। ସେମାନେ ଏହି ସ୍ମୃତି ନେଇ ଫେରନ୍ତି ଯେ ରାଜା ଭାବରେ ସେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାହା କେବଳ ଏକ ଗଭୀରତର ସ୍ଥିରତାର ଆରମ୍ଭ ଥିଲା, ଯାହା ସେ ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ୱୀ ଭାବରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।