चंद्रप्रभ, चंद्रप्रकाशित तीर्थंकर

चंद्रपुरी नगरीत, ज्या नगराच्या नावाचा अर्थच ‘चंद्र-नगरी’ असा आहे आणि ज्याने तेथे जन्मणाऱ्या बालकाच्या नियतीचे जणू भाकीतच केले होते, इक्ष्वाकु वंशाचे राजा महासेन आणि राणी लक्ष्मणा देवी यांना पौष वद्य द्वादशीला एक पुत्र झाला. त्यांचे जीवन कल्पसूत्रातील तीर्थंकरांच्या वर्णनात नोंदलेले आहे, आणि आचार्य हेमचंद्र यांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रातील तिसऱ्या पर्वात ते अधिक विस्ताराने पुन्हा सांगितले आहे; हाच विस्तृत ग्रंथ या युगातील सर्व चोवीस तीर्थंकरांचे जीवन क्रमाने जतन करतो. जैन परंपरा मानते की गर्भावस्थेत राणी लक्ष्मणा देवींना चंद्राकडे पाहण्याची आणि त्याच्या शीतल, रुपेरी प्रकाशात स्नान करण्याची तीव्र इच्छा झाली. परंपरा सांगते की याच चंद्रतेजाने बालकाचा जन्म इतका ठळकपणे चिह्नांकित झाला की वैद्य आणि दरबारी सारखेच त्याच्या उपस्थितीतील अशा स्थिरतेवर टिप्पणी करू लागले, जी त्यांनी यापूर्वी सेवा केलेल्या कोणत्याही अर्भकात पाहिली नव्हती; आणि त्या स्मरणार्थ त्याचे नाव चंद्रप्रभ, म्हणजे चांदणे, किंवा चंद्राचा स्वामी, असे ठेवले गेले.

राजकुमार म्हणून चंद्रप्रभ त्याच गुणांनी आपले राज्य करू लागले जे त्यांच्या नावातून सूचित होतात: शांत, समतोल स्वभाव, आणि राग किंवा पक्षपाताने अस्पर्श असलेली न्यायबुद्धी. त्यांची स्थिर करुणा होती, जी आपल्या प्रजेला शांती आणि समृद्धी देत असे; सत्ता धारण करणाऱ्यांना महत्त्वाकांक्षा किंवा अभिमान अनेकदा जी अशांतता देतात, तिच्या उलट. अग्निस्वभावाचे शासक भीतीच्या बळावर राज्य करू शकत, तर चंद्रप्रभांचे शासन अनेक शांततापूर्ण वर्षांतील एका निवांत, चांदण्यासारख्या स्थैर्याचे म्हणून स्मरले जाते. हे स्थैर्य, जैन परंपरेनुसार, याचा पुरावा आहे की नेत्यात सौम्यता आणि शांतता ही दुर्बलता नसून खरी शक्ती आहे; ती कोणतीही घोषणा न करता राज्य एकत्र धरून ठेवण्याइतकी प्रबळ असते.

तरीही, जैन शिकवण आग्रहाने सांगते, सर्वात शांत आणि समाधानी जीवनही सर्व सांसारिक अस्तित्वाला बांधणाऱ्या अनित्यतेच्या अधीन राहते. कालांतराने चंद्रप्रभांनी, त्यांच्या शासनाने सुरक्षित केलेल्या सर्व शांततेनंतरही, हे सत्य स्वतःसाठी ओळखले आणि ते आता बाजूला ठेवणे त्यांना शक्य झाले नाही. त्यांनी आपले सिंहासन आणि भौतिक संपत्ती त्यागली. राजसत्तेत त्यांनी आणलेल्याच अविचल स्थैर्याने त्यांनी अहिंसा, सत्य, आणि अपरिग्रह — म्हणजे अनासक्ती — ही तपस्वी शिस्त स्वीकारली. वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी, गहन आणि निरंतर ध्यानानंतर, त्यांनी केवलज्ञान, म्हणजे संपूर्ण आणि सर्वज्ञ ज्ञान प्राप्त केले, आणि आठवे तीर्थंकर झाले. कालांतराने त्यांनी सम्मेद शिखरावर अंतिम मुक्ती, मोक्ष, प्राप्त केला आणि सिद्ध झाले — जन्म आणि मृत्यूच्या चक्रातून सदैव मुक्त झालेला शुद्ध आत्मा. या मुक्तीपूर्वीचे त्यांचे आयुष्य परंपरा पूर्ण दहा लाख पूर्व इतके नोंदवते; हे जैन विश्वविज्ञानातील अफाट कालमापन आहे.

चंद्रप्रभांचे प्रतीक, अगदी योग्यरीत्या, स्वतः अर्धचंद्र आहे; ते शांती, पवित्रता आणि स्थिरता यांचे प्रतिनिधित्व करते. हे गुण जैन आचार्य केवळ सुखद स्वभाव मानत नाहीत, तर तेच ते मूलभूत आधार मानतात ज्यातून स्पष्टता, योग्य विवेक आणि अखेर मुक्ती वाढू शकते. राग किंवा इच्छेने अस्वस्थ झालेले मन जग विकृत पाहते, जणू एखाद्या खळबळणाऱ्या पाण्यात प्रतिबिंबित झाल्यासारखे; पण शांत सरोवरावरील चांदण्याइतके स्थिर आणि स्वच्छ मन वास्तव जसे खरोखर आहे तसेच पाहते. जैन भाष्यकार अनेकदा चंद्रप्रभांच्या प्रतीकवादाची तुलना अशा तीर्थंकरांशी करतात, ज्यांची चिन्हे बल किंवा अग्नी सुचवतात. ते सांगतात की परंपरा हेतुपुरस्सर या दोन्ही प्रकारचे आदर्श शेजारी शेजारी जपते, कारण भिन्न साधक भिन्न गुणांनी मुक्तीकडे आकर्षित होतात: काही एका अशा शिस्तीने, जी तलवारीसारखी वाटते; तर इतर अशा शिस्तीने, जी शांत पाण्यावर शांतपणे पडणाऱ्या चांदण्यासारखी वाटते.

चंद्रप्रभ या युगातील चोवीस तीर्थंकरांच्या रांगेत आठव्या स्थानी आहेत; ते सुपार्श्वनाथांच्या मागून येतात आणि पुष्पदंतांच्या आधी येतात. या दोघांची स्वतःची चिन्हे — स्वस्तिक आणि मकर सागरजीव — चंद्रप्रभांच्या सौम्य अर्धचंद्रापेक्षा अर्थाच्या अगदी वेगळ्या पट्ट्या दर्शवतात. जैन परंपरा ही विविधता विसंगती म्हणून वाचत नाही. प्रत्येक तीर्थंकराचे चिन्ह आणि स्वभाव, भाष्यकार मानतात, ज्या युगात तो आचार्य जन्माला आला त्या युगाच्या आध्यात्मिक गरजा पूर्ण करतात. चंद्रप्रभांचा काळ असा स्मरला जातो की ज्यात कठीणतेशी संघर्ष करण्याऐवजी शांत उदाहरण हेच इक्ष्वाकु राज्याला, ज्या शासकाचा पुढे आचार्य होणार होता त्याच्याकडून, सर्वाधिक हवे होते. दोन अत्यंत भिन्न चिन्हांकित तीर्थंकरांमधील त्यांचे स्थान एका व्यापक जैन श्रद्धेला अधोरेखित करते: मुक्तीच्या मार्गाला नेहमीच एकापेक्षा अधिक पट्ट्या राहिल्या आहेत, आणि शांतता ही तपश्चर्येइतकीच कठोर शिस्त आहे — केवळ ती बाहेरून सहजतेसारखी दिसते म्हणून.

त्यांची मंदिरे आणि प्रतिमाशास्त्र, विशेषतः स्वतः चंद्रपुरीत, अशा भक्तांना आकर्षित करत राहते जे, सर्वात वरती, चंद्राने अशांत मनांना सदैव दिलेली ती विशेष देणगी शोधतात. हा असा प्रकाश आहे जो कधीही न जाळता उजळतो, अग्नीला लागणारी सावधगिरी मागण्याऐवजी जवळ येण्याचे आमंत्रण देतो. विशेषतः पौर्णिमेला भेट देणारे यात्रेकरू अनेकदा ही वेळ जाणीवपूर्वक निवडलेली असल्याचे सांगतात — ज्या प्रकाशाचे आवाहन त्यांचे नाव करते, त्याच्याखाली उभे राहण्याची संधी. राजा म्हणून त्यांनी धारण केलेली शांती ही एका कितीतरी खोल स्थैर्याची केवळ सुरुवात होती, जी त्यांनी आधी तपस्वी म्हणून आणि अखेर मुक्त आत्मा म्हणून परिपूर्ण केली, हे स्मरण घेऊन ते परत जातात.