ਚੰਦਰਪ੍ਰਭ, ਚੰਦਰਮਾ-ਆਲੋਕਿਤ ਤੀਰਥੰਕਰ

ਚੰਦ੍ਰਪੁਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਨਗਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਜਨਮਣ ਵਾਲੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਸੇਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਪੋਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟੀ ਸ਼ਲਾਕਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਰਭ ਦੌਰਾਨ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਠੰਢੀ, ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਖਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੈਦ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨਵਜੰਮੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਯਾਨੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸੁਆਮੀ।

ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ: ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਤੋਲ ਸੁਭਾਅ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਿਆਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਪੱਖਪਾਤ ਕਦੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਈ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਹਲਚਲ ਜੋ ਅਕਸਰ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਡਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦਾ ਰਾਜ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਿਰਤਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਵੀ ਉਸ ਨਾਸ਼ਵੰਤਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਪਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ (ਸਤਿਆ) ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨੀ ਵੈਰਾਗ, ਦੇ ਤਪ ਭਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਪਣਾਏ, ਉਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਉਹ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ ਸਨ। ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਰਵਗਿਆਨੀ ਬੋਧ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਬਣੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਮੋਕਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਬਣੇ, ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਜੋ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੇ ਦਸ ਲੱਖ ਪੂਰਵ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਥਾਹ ਸਮਾਂ-ਮਾਪ ਹੈ।

ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਅਰਧ ਚੰਦਰਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਕੇਵਲ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਨੀਂਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸਹੀ ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਵਿਚਲਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਗੜਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣੀ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਕਸਰ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਲ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਇੱਕ ਐਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਐਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਚਾਨਣੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਸਵਸਤਿਕ ਅਤੇ ਮਕਰ ਜਲ-ਜੀਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦੇ ਕੋਮਲ ਅਰਧ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਟੀਕਾਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਮੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭ ਦਾ ਯੁੱਗ ਉਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ-ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਂਤ ਉਦਾਹਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਦੀ। ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਹਿਜ ਲੱਗੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਚੰਦ੍ਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਦਾਤ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਸਦਾ ਬੇਚੈਨ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਐਸੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾੜੇ ਬਿਨਾਂ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਅਕਸਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਹ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਯਾਦ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ।