ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਝੜਦੇ ਪੱਤੇ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਨਗਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ; ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆ ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟਿਸ਼ਲਾਕਾਪੁਰੁਸ਼ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ; ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕੀ ਸੰਕਟ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਧਾਰਨ ਨਿਰੀਖਣ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਆਪਣੇ ਮਹੱਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਨੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੱਤੇ ਹੁਣ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਿੰਡ ਰਹੇ ਸਨ; ਚਮਕਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਹੁਣ ਮੁਰਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਗੁਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ: ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਜੀਵੰਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਜੈਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਚਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਨਿੱਤਤਾ, ਦੀ ਇਸ ਅਚਾਨਕ, ਸਾਫ਼-ਨਜ਼ਰ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਹਿੱਲੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ, ਆਪਣੇ ਮਹੱਲ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ। ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ; ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਭਾਵ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਰਬੱਗ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਬਣੇ।

ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤਿਆਗ, ਸਮਯਕ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਸਮਯਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਣਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ, ਗਣਧਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਲੱਖ ਭਿੱਖੂ, ਭਿੱਖੂਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਨੁਯਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਖਰਜੀ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਮੋਕਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਵਸਤਿਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਦਿਵ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਜਾਂ ਨਰਕ ਦਾ ਜੀਵ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯੁਗ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਦਮਪ੍ਰਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਲ ਕਮਲ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਹਨ। ਪਦਮਪ੍ਰਭ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਾਗ਼ ਉੱਠਦੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਪੌਧੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਲਟ ਸਿਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ: ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਥਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਪੱਤਾ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਥਾ ਉਸੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਲੂ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਕਥਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਛੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ; ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ, ਮਰ ਰਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਜਾਂ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਚੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਥੋਪਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਸਾਲ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਜਿੰਨੀਆਂ ਪਤਝੜਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਮਹੱਲ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਸਨ। ਬਦਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਜੈਨ ਗੁਰੂ ਇਸ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਦਾ ਸਮੱਗਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਬੱਸ ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਬੱਸ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਵੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੋਮਲ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਪਤਾ, ਸੋਗ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਹਰ ਰਾਜ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਰ ਛਿਣਭੰਗਰ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਪੇ। ਅੱਜ ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਧਾਰਨ ਛੱਤ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਬਕ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੇ ਸੱਦੇ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ; ਜਿਸ ਸਬਕ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।