સુપાર્શ્વનાથ અને ખરતાં પાંદડાં

પ્રાચીન અને શાશ્વત નગરી વારાણસીમાં, ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા પ્રતિષ્ઠ અને રાણી પૃથ્વીએ એક પુત્રનું સ્વાગત કર્યું; જૈન પરંપરા અનુસાર તેમના જન્મને વિશેષ શુભ સ્વપ્નોએ ચિહ્નિત કર્યો. તેમનું જીવન, તેમની પહેલાં અને પછીના તીર્થંકરોની જેમ, કલ્પ સૂત્રમાં નોંધાયેલું છે અને આચાર્ય હેમચંદ્રના ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્રના ત્રીજા પર્વમાં ફરી કહેવાયું છે. તેમનું નામ સુપાર્શ્વ રાખવામાં આવ્યું, અને મોટા થતાં તેમણે તે યુગના રાજકુમારને મળી શકે તેવું શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ મેળવ્યું. યોગ્ય સમયે તેમનું લગ્ન થયું અને આખરે તેઓ પિતાના સિંહાસન પર આરૂઢ થયા, સ્પષ્ટ ન્યાયપ્રિયતા અને પ્રજા પ્રત્યેની કાળજી સાથે શાસન કર્યું.

તેમના જીવનનો વળાંક કોઈ નાટકીય કટોકટી દ્વારા નહીં, પરંતુ અત્યંત શાંત, સામાન્ય અવલોકન દ્વારા આવ્યો. એક દિવસ, પોતાના મહેલની અગાસી પર ઊભા રહીને, રાજા સુપાર્શ્વે ઋતુઓનું પરિવર્તન પોતાની સામે થતું જોયું. એક ઋતુ પહેલાં લીલાં અને જીવનથી ભરપૂર પાંદડાં હવે ખરી રહ્યાં હતાં, વળી રહ્યાં હતાં અને વિખરાઈ રહ્યાં હતાં; તેજસ્વી રંગોમાં ખીલેલાં ફૂલો હવે કરમાઈ રહ્યાં હતાં અને પવનમાં પોતાની પાંખડીઓ ગુમાવી રહ્યાં હતાં. કોઈ પણ વ્યક્તિ વિચાર્યા વિના જોઈ શકે તેવું એ દૃશ્ય હતું, છતાં સુપાર્શ્વ માટે તે એક સાક્ષાત્કારના બળ સાથે અથડાયું: જે કંઈ જીવે છે, ભલે તે કેટલું પણ સુંદર કે જીવંત હોય, તે ક્ષય અને પતન માટે બંધાયેલું છે, અને ગમે તેટલું સુશાસિત રાજ્ય પણ તેમને આ જ ક્ષણભંગુરતામાંથી મુક્ત રાખી શકતું નહોતું.

જૈન દર્શનના કેન્દ્રીય સત્યોમાંના એક અનિત્યની આ અચાનક, સ્પષ્ટ-દૃષ્ટિ ઓળખથી પોતાના મૂળ સુધી હચમચી ઊઠેલા સુપાર્શ્વ હવે પોતાના સિંહાસન, પોતાના મહેલ, કે છેવટે પોતાના શરીરને પણ અસ્થાયી વસ્તુ સિવાય કંઈ જોઈ શક્યા નહીં. તેમણે પોતાનું રાજ્ય ત્યજ્યું, તેનું શાસન સોંપી દીધું, અને જે ગંભીરતાથી તેઓ શાસનમાં ઉતર્યા હતા તે જ ગંભીરતાથી તપસ્વીનો માર્ગ અપનાવ્યો. નવ મહિના સુધી તેમણે કઠોર ધ્યાન અને આત્મ-શિસ્તનો અભ્યાસ કર્યો, અને ફાલ્ગુન માસના કૃષ્ણ પક્ષના છઠ્ઠા દિવસે તેમણે કેવળજ્ઞાન, સંપૂર્ણ અને સર્વજ્ઞ જ્ઞાન, પ્રાપ્ત કર્યું, અને સાતમા તીર્થંકર બન્યા.

સુપાર્શ્વનાથે પછી પોતાના જીવનનો લાંબો સમય ત્યાગ, સમ્યક આચરણ અને સમ્યક જ્ઞાનના જૈન સિદ્ધાંતોનો ઉપદેશ આપવામાં વિતાવ્યો. જૈન પરંપરા નોંધે છે કે તેમના અનુયાયી વર્ગમાં પંચાણું મુખ્ય શિષ્યો, ગણધરો, તથા ઘણા લાખો સાધુ, સાધ્વીઓ અને ગૃહસ્થ અનુયાયીઓનો સમાવેશ થતો હતો. કહેવાય છે કે તેમણે શિખરજી ખાતે અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, પ્રાપ્ત કર્યો, અને તે જ પવિત્ર શિખર પર મુક્તિ પામેલા તીર્થંકરોની લાંબી હારમાં તેઓ જોડાયા.

તેમનું લાંછન, સ્વસ્તિક, ભારતીય પરંપરાઓમાં સૌથી પ્રાચીન મંગળ ચિહ્નોમાંનું એક છે; તે પુનર્જન્મની ચાર સંભવિત ગતિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે: દિવ્ય જીવ, મનુષ્ય, પશુ, કે નરકનો જીવ; આ બધાની પાર જવાનો માર્ગ તેમનો ઉપદેશ બતાવે છે. જૈન ટીકાકારો કાળજીપૂર્વક નોંધે છે કે સુપાર્શ્વનાથના પોતાના યુગથી હજારો વર્ષો પહેલાંથી જૈન, હિંદુ અને બૌદ્ધ પ્રતિમાવિજ્ઞાનમાં વપરાતા આ કલ્યાણના પ્રાચીન ચિહ્નને વીસમી સદીના રાજકીય દુરુપયોગ સાથે કોઈ સંબંધ નથી. જૈન મંદિરો અને હસ્તપ્રતો આજે પણ તેને પહેલાંની જેમ જ, શુભતા અને આત્માની ચાર ગતિના પ્રતીક તરીકે પ્રદર્શિત કરે છે.

તીર્થંકર પરંપરામાં સુપાર્શ્વનાથનું સ્થાન પદ્મપ્રભને અનુસરે છે, જેમને પોતાના નામ આપનારા લાલ કમળ માટે સ્મરવામાં આવે છે; અને ચંદ્રપ્રભ, ચંદ્રસમાન આઠમા તીર્થંકર, તેમની પહેલાં આવે છે. જ્યાં પદ્મપ્રભનું પ્રતીકવાદ કાદવવાળા પાણીમાંથી અસ્પર્શ્ય રીતે ઊગતા કમળ પર આધારિત હતું, ત્યાં સુપાર્શ્વનાથની પોતાની જાગૃતિ છોડના જીવનના વિરુદ્ધ છેડાની છબી પર આધારિત હતી: ખીલતા ફૂલને બદલે ખરતું પાંદડું. દરેક ગુરુની પરંપરાગત પ્રતિમાવિજ્ઞાન અને કથા એ જ ક્ષણભંગુરતાના એક જુદા પાસાને પ્રકાશિત કરે છે, જેને દરેક તીર્થંકર અંતે પાર કરી જાય છે.

જૈન કથા-પરંપરા એક કરતાં વધુ વખત એક અગાસીને એ સ્થળ તરીકે યાદ કરે છે જ્યાં શાસકની આંખો ક્ષણભંગુરતા માટે ખૂલી; અને સુપાર્શ્વનાથની કથા આ ઘાટની સૌથી પ્રાચીન અને સૌથી વધુ વાર કહેવાયેલી ઉદાહરણોમાંની એક છે. અંતિમયાત્રા, મૃત્યુ પામતો વૃદ્ધ, કે યુદ્ધભૂમિ પરની હાર આસપાસ રચાયેલી ત્યાગ-કથાઓથી વિપરીત, તે દિવસે તેમના પર આ સમજ લાદનાર કોઈ બાહ્ય બળ નહોતું. તેમના જીવનનાં દરેક વર્ષે ઋતુઓ બદલાઈ હતી; તેઓ યાદ કરી શકે તે દરેક શરદઋતુમાં એ જ મહેલની અગાસી પરથી પાંદડાં ખર્યાં હતાં. બદલાયું તેમની આસપાસનું વિશ્વ નહીં, પરંતુ તેમણે તેના પર આપેલા ધ્યાનની ગુણવત્તા. આ પરિવર્તનને જૈન ગુરુઓ એ પુરાવા તરીકે રજૂ કરે છે કે જાગૃતિ માટેની સામગ્રી હંમેશાં હાજર રહે છે, માત્ર તેને ખરેખર જોવા માટે પૂરતા તૈયાર મનની રાહ જોતી હોય છે, તેને માત્ર અવગણી દેનારા મનની નહીં.

તેમની કથા જૈન પરંપરાની સૌથી કોમળ યાદોમાંની એક રહી છે, જે સ્મરણ કરાવે છે કે જાગૃતિને અસ્તિત્વમાં લાવવા માટે હંમેશાં આપત્તિ, શોક કે હાનિની જરૂર નથી. કેટલીક વાર તેના માટે માત્ર એક ખરતા પાંદડાને સાચા અર્થમાં જોવું પૂરતું હોય છે, એક એવા મન દ્વારા જે તેમાં એ જ ક્ષણભંગુરતા ઓળખવા માટે પહેલેથી તૈયાર હોય, જે દરેક રાજ્ય, દરેક શરીર અને દરેક ક્ષણિક સુખ પર શાસન કરે છે, ભલે કોઈ પણ ઋતુમાં તે કેટલું પણ સુરક્ષિત કેમ ન લાગતું હોય. આજે જે ભક્તો તેમનું નામ સ્મરે છે તેમને આ જ ગુણવત્તાનું ધ્યાન આગળ ધપાવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, તીર્થંકરની પોતાની સામાન્ય અગાસીની નજરને પોતાના દૈનિક પરિવેશમાં એ જ શાંત પાઠ નોંધવાના આમંત્રણ તરીકે ગણીને; જે પાઠે એક સમયના શાસક રાજાને મુક્તિના સાધક બનાવ્યા હતા.